Mặc dù chính quyền Mỹ tuyên bố các bên sắp đạt được thoả thuận về một "Bản ghi nhớ" gia hạn lệnh ngừng bắn 60 ngày, triển vọng ký kết thỏa thuận là hết sức mong manh do ngờ vực lẫn nhau và những bất đồng đáng kể xung quanh các vấn đề cốt lõi.
Tổng thống Donald Trump đòi Iran đưa ra cam kết bằng văn bản về việc tạm ngừng làm giàu uranium, đưa khối lượng uranium đã được làm giàu cấp độ cao ra nước ngoài và ngừng tài trợ cho các lực lượng ủy nhiệm trong khu vực, điều mà Tehran đến nay vẫn không chấp nhận nếu không có đảm bảo về việc dỡ bỏ các lệnh trừng phạt.
Nội dung thỏa thuận Biên bản ghi nhớ
Bloomberg cho biết, ngày 28.5.2026, hai đoàn đàm phán Mỹ và Iran sơ bộ đã đạt được thỏa thuận về một "Biên bản ghi nhớ - MOU", đồng ý gia hạn lệnh ngừng bắn thêm 60 ngày, mở cửa lại eo biển Hormuz cho tàu bè qua lại miễn phí và Iran có nghĩa vụ rà phá thủy lôi khỏi eo biển này trong vòng 30 ngày.
Mỹ cam kết dần dần dỡ bỏ lệnh phong tỏa hải quân đối với các hải cảng Iran "tương ứng với việc khôi phục các hoạt động vận tải thương mại" qua eo biển Hormuz.
Mỹ cũng cam kết sẽ dỡ bỏ một số lệnh trừng phạt đối với Iran, cho phép Iran xuất khẩu dầu mỏ và giải tỏa tài sản của Iran đang bị đóng băng ở nước này khi eo biển Hormuz được mở cửa trở lại.
Biên bản ghi nhớ cũng sẽ bao gồm cam kết của Iran không chế tạo vũ khí hạt nhân. Sau khi ký "Biên bản thỏa thuận", hai bên sẽ khởi động các cuộc đàm phán giải quyết vấn đề hạt nhân Iran gồm chương trình làm giàu uranium và cách xử lý khối lượng uranium đã được làm giàu ở cấp độ cao.
Tổng thống Mỹ Donald Trump gặp gỡ các thành viên nội các tại Nhà Trắng vào ngày 27.5 sau khi tuyên bố thỏa thuận hòa bình với Iran đã "về cơ bản được đàm phán xong". Ảnh: Getty
Hai bên cũng thỏa thuận chấm dứt chiến tranh ở tất cả các mặt trận, trong đó có cuộc chiến của Israel ở Lebanon chống lại Hezbollah, Israel sẽ rút quân khỏi miền Nam Lebanon và Hezbollah sẽ chấm dứt việc bắn phá lãnh thổ Israel.
Phó Tổng thống Mỹ JD. Vance đã xác nhận hai bên đã đạt được thỏa thuận về nguyên tắc.
Thỏa thuận này nếu được ký kết sẽ mở đường cho các cuộc đàm phán về chương trình hạt nhân của Tehran và khả năng nới lỏng các biện pháp trừng phạt đối với Iran.
Việc ký "Biên bản ghi nhớ" sẽ là bước đột phá ngoại giao quan trọng nhất nhằm chấm dứt chiến tranh, hướng tới hòa bình kể từ khi Mỹ và Israel mở cuộc tấn công chống Iran ngày 28.2.2026, nhưng để đạt được thỏa thuận cuối cùng về chương trình hạt nhân của Iran đòi hỏi các cuộc đàm phán chuyên sâu hơn nữa.
Biên bản ghi nhớ này cần sự chấp thuận cuối cùng của Tổng thống Trump mới có thể ký kết. Ông Trump nói với ABC News rằng một thỏa thuận ngừng bắn với Iran có thể được ký kết trong tuần tới. Tuy nhiên, đến nay ông vẫn chưa đưa ra quyết định cuối cùng.
Hồ sơ hạt nhân Iran
Iran hiện đang nắm giữ khoảng 440kg uranium đã được làm giàu ở cấp độ 60%, rất gần với mức cần thiết cho việc sản xuất vũ khí hạt nhân 90%.
Mỹ, Israel và các nước phương Tây khác cáo buộc Iran tìm cách sở hữu vũ khí hạt nhân, trong khi Teheran phủ nhận hoàn toàn cáo buộc này và khẳng định chương trình hạt nhân của mình là hoàn toàn nhằm phục vụ các mục đích hòa bình.
Họ lập luận rằng mức độ làm giàu 60% cao hơn nhiều so với mức cần thiết từ 3 đến 5% cho chương trình năng lượng hạt nhân dân sự.
Chương trình hạt nhân và việc chuyển 440kg uranium đã làm giàu cấp độ cao của Iran ra bên ngoài là một trong những điểm bất đồng nổi bật nhất trong các cuộc đàm phán giữa Washington và Tehran. Ngoài ra còn có 10 tấn uranium được làm giàu cấp thấp hơn sẽ phải được giải quyết.
Tổng thống Trump cho biết, ông đang xem xét để đưa ra "quyết định cuối cùng" về thỏa thuận được đề xuất, nhưng nói rõ rằng việc loại bỏ khối lượng uranium đã được làm giàu cấp độ cao của Iran là một lằn ranh đỏ đối với ông.
Ngày 16.5, các tàu vẫn neo đậu tại eo biển Hormuz gần đảo Larak, Iran. Ảnh: Getty
Iran muốn chuyển khối lượng uranium này sang Trung Quốc hoặc Nga, nhưng ông Trump đã loại trừ việc vận chuyển đến hai nước này, đồng thời nêu quan điểm muốn đưa vật liệu này sang Mỹ hoặc một nước khác, trong khi Iran muốn pha loãng một phần uranium làm giàu trên lãnh thổ của mình dưới sự giám sát quốc tế và gửi phần còn lại đến một quốc gia thứ ba.
Đáng lưu ý, ngày 28.5.2026, trong buổi tiếp Tổng giám đốc Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) Rafael Grossi thăm Kazakhstan, Tổng thống Qassem Jomart Tokayev nói, Astana sẵn sàng tiếp nhận khối lượng uranium đã được làm giàu của Iran ở cấp độ cao nếu Mỹ đạt được thỏa thuận với Iran về chương trình hạt nhân.
Kazakhstan có một ngân hàng uranium làm giàu dưới sự kiểm soát quốc tế để đảm bảo cung cấp nhiên liệu cho các nhà máy điện hạt nhân ở các nước thành viên IAEA và ngăn chặn việc phổ biến vũ khí hạt nhân.
Đáng lưu ý, theo thỏa thuận hạt nhân (JCPOA) năm 2015, chính Mỹ và các nước P5+1 đã đồng ý cho phép Iran vận chuyển khối lượng uranium đã được làm giàu của mình sang Nga để đổi lấy uranium làm giàu ở cấp thấp sử dụng cho nhà máy điện hạt nhân Bushehr của Iran.
Tehran là thành viên của Hiệp ước không phổ biến vũ khí hạt nhân (NPT) cho phép phát triển chương trình hạt nhân hòa bình. Đối với việc sở hữu vũ khí hạt nhân, Iran phải rút khỏi NPT. Điều này khó có thể xảy ra.
Đáng lưu ý, trong các cuộc đàm phán không chính thức với Mỹ tại Geneva hai ngày trước khi Mỹ và Israel phát động các cuộc tấn công Iran, Tehran đã đồng ý giảm tỉ lệ làm giàu uranium từ 60% xuống 3,67% là cấp độ Iran đã được phép làm giàu theo Thoả thuận hạt nhân (JCPOA) ký năm 2015 giữa Iran với các nước P5+1.
Tuy nhiên, năm 2018, ông Trump đã rút Mỹ khỏi thỏa thuận này trong nhiệm kỳ tổng thống đầu tiên của mình, bất chấp các thanh tra quốc tế nói rằng Iran đã thực hiện nghiêm chỉnh thỏa thuận.
Washington tìm cách áp đặt các hạn chế dài hạn đối với việc làm giàu uranium và nguyên liệu hạt nhân của Iran, để đổi lấy việc giảm bớt một phần các biện pháp trừng phạt, trong khi Tehran vẫn cần phải đảm bảo dỡ bỏ các biện pháp trừng phạt một cách hiệu quả trước bất kỳ cam kết cuối cùng nào. Iran chỉ đồng ý thảo luận về hồ sơ hạt nhân sau khi "Biên bản ghi nhớ" được ký kết.
Vấn đề eo biển Hormuz
Eo biển Hormuz, nơi khoảng 20% nguồn cung cấp dầu mỏ và khí hóa lỏng của thế giới đi qua là điểm tranh cãi quan trọng thứ hai trong các cuộc đàm phán giữa Mỹ và Iran.
Washington không chấp nhận việc Iran quản lý tuyến đường thủy quan trọng này, trong đó Tehran cho rằng họ "có độc quyền" cho phép các tàu đi qua eo biển.
Trước đây, eo biển Hormuz được mở cho tàu bè các nước tự do qua lại. Tuy nhiên, kể từ đầu tháng 3.2026, sau khi Mỹ và Israel tấn công Iran, Teheran đã phong tỏa eo hẹp này, chỉ cho phép số tàu của một số nước bạn bè đi qua, nhưng phải đàm phán với Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) với một số khoản phí lên tới 2 triệu USD cho mỗi tàu đi qua.
Tổng thống Mỹ Donald Trump theo dõi cuộc họp nội các tại Nhà Trắng vào ngày 27.5. Ảnh: Gett
Mới đây, Cơ quan quản lý eo biển Vịnh Ba Tư (Persian Gulf Strait Authority - PGSA) do Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran thành lập, đã công bố bản đồ đường thủy do lực lượng nước này kiểm soát tại eo biển Hormuz.
Bất kỳ tàu nào muốn đi qua eo biển này phải phối hợp hành động và xin phép PGSA. IRGC thiết lập các trạm kiểm soát dọc theo hành lang này. Các tàu đi qua eo biển Hormuz phải trả một khoản phí để đảm bảo đi lại an toàn. Tàu bè của các nước bạn bè được ưu tiên.
Hầu hết các nước không công nhận quyền của Iran trong việc đóng eo biển Hormuz hoặc thu phí tàu bè đi qua đó. Theo Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển (UNCLOS), các eo biển được mở cho tất cả các tàu không gây hại tự do qua lại.
Tuy nhiên, vì Iran không phải là thành viên của công ước này và trong tình trạng chiến tranh họ có thể áp đặt các quy tắc của riêng mình, xác định tàu nào có thể vượt qua hành lang này một cách an toàn.
Không chỉ Iran, tháng 4.2026, Mỹ cũng tiến hành phong toả hải quân tương ứng đối với các hải cảng của Iran, làm tăng thêm sự gián đoạn nguồn cung cấp năng lượng toàn cầu.
Mỹ đòi Iran mở lại tuyến đường hàng hải này cho tàu bè qua lại miễn phí, trong khi Iran khẳng định quyền quản lý eo biển với tư cách là một quốc gia ven biển và thu phí tàu bè đi qua, coi việc chặn hành lang năng lượng quan trọng này là đòn bẩy chiến lược chính của mình.
Tehran cũng yêu cầu Mỹ dỡ bỏ hoàn toàn lệnh phong tỏa hải quân đối với các hải cảng của mình.
Vấn đề tài sản Iran bị phong toả ở nước ngoài
Vấn đề tài sản của Iran bị đóng băng ở nước ngoài do các lệnh trừng phạt của Mỹ là một trong những điểm chính trong các cuộc đàm phán đang diễn ra để đạt được thỏa thuận chấm dứt cuộc chiến ở Trung Đông.
Truyền thông Iran cho biết, tài sản củan Iran bị đóng băng ở các ngân hàng nước ngoài trị giá từ 100 đến 123 tỉ đô la. Tehran đang yêu cầu thiết lập một cơ chế rõ ràng để đảm bảo giải phóng các khoản tiền này. Trong số này khoảng 12 tỉ USD lẽ ra phải được giải tỏa và chuyển cho Iran năm 2023, khi đạt được thỏa thuận giữa chính quyền Joe Biden và Iran về trao đổi tù nhân.
Theo một văn bản đang được đàm phán, trước mắt Tehran đòi giải tỏa 24 tỉ USD, một nửa trong số đó sẽ được chuyển cho Iran sau khi ký "Biên bản ghi nhớ".
Ngày 30.5.2026, truyền hình nhà nước Iran đã xác nhận rằng "Biên bản ghi nhớ" được thảo luận giữa Washington và Tehran quy định việc giải tỏa trong vòng 60 ngày 12 tỉ USD tài sản bị đóng băng của Iran để nhập khẩu các hàng hóa nhân đạo.
Năm 2023, 12 tỉ USD đã được chuyển từ ngân hàng Hàn Quốc sang Qatar, nhưng do Mỹ quản lý. Iran yêu cầu giải tỏa ít nhất số tiền này.
Thỏa thuận khung dự kiến sẽ cho phép giải phóng dần dần tài sản của Iran bị đóng băng ở nước ngoài theo tiến độ Teheran đáp ứng các điều kiện liên quan đến việc rà phá thủy lôi và mở cửa eo biển Hormuz. Iran khẳng định bất kỳ cuộc đàm phán nghiêm túc nào cũng không thể bắt đầu nếu không giải tỏa số tiền này.
Ngoài ra, trong đàm phán, hai bên đề cập đến một quỹ đầu tư cho Iran trị giá 300 tỉ USD nhằm tái thiết Iran.
Trước đó, Teheran ran đã đòi Mỹ bồi thường thiệt hại do tấn công Iran ước tính từ 300 tỉ đến 1 nghìn tỉ USD. Các nhà đàm phán mô tả dự án này là một "Quỹ đầu tư quốc tế" mà Mỹ sẽ giúp tạo điều kiện thuận lợi để đạt được thỏa thuận cuối cùng.
Các quan chức Iran cho biết họ sẵn sàng mời các công ty Mỹ, gồm các công ty dầu mỏ và năng lượng lớn vào Iran đầu tư và thành lập quan hệ đối tác chung.
Việc đạt được thỏa thuận giữa Mỹ và Iran rất quan trọng để ổn định năng lượng toàn cầu.
Các cuộc đàm phán giữa Mỹ và Iran gần đây đã đạt được tiến bộ đáng kể, nhưng khả năng đạt được thỏa thuận cuối cùng vẫn không chắc chắn, phụ thuộc vào quan điểm của cả hai phía do các thái độ cứng rắn của Mỹ và quan điểm của giới bảo thủ bên trong Iran.
Quan hệ thù địch giữa Mỹ và Iran kéo dài 47 năm không dễ gì giải quyết trong một vài vòng đàm phán. Một lệnh ngừng bắn là có thể, nhưng một nền hòa bình lâu dài giữa hai địch thủ còn hết sức khó khăn.
