Không còn là những cây cầu vượt biển kỷ lục hay đường sắt cao tốc xuyên lục địa, thế hệ siêu dự án (Megaprojects) tiếp theo của Trung Quốc đang nằm sâu dưới lòng đất hoặc hướng thẳng lên các vì sao. Đây là cuộc chơi mới mang tên 'Big Science', nơi những kỹ sư cầu đường kỳ cựu đang học cách xây dựng những cỗ máy thăm dò giới hạn của vật lý và năng lượng.
Ví dụ điển hình là dự án 30m dưới lòng đất tại ngoại ô Thượng Hải, các kỹ sư đang tỉ mẩn lắp ghép từng đoạn của một đường hầm dài hơn 3 km. Bên trong đó không phải là tàu điện ngầm hay hệ thống thoát nước, mà là một máy gia tốc siêu dẫn sẽ tạo ra những xung tia X cực mạnh. Thiết bị này cho phép các nhà khoa học ghi lại cách các nguyên tử chuyển động và sắp xếp lại trong các phản ứng hóa học, một loại "máy ảnh siêu tốc" cho thế giới vi mô.
Cỗ máy này có tên SHINE (Shanghai High Repetition Rate XFEL and Extreme Light Facility), laser điện tử tự do tia X cứng đầu tiên của Trung Quốc. Đây chính là biểu tượng cho bước chuyển mình vĩ đại của "cỗ máy hạ tầng" tỷ dân.
Khi kỹ sư cầu đường đi làm 'khoa học cực hạn'
Sự chuyển dịch này thể hiện rõ nhất ở đội ngũ thực thi. Li Xinsheng, một kỹ sư cao cấp của dự án SHINE, vốn bắt đầu sự nghiệp bằng việc xây dựng đường sá, nhà máy và tiện ích công cộng. Giờ đây, ông và hàng nghìn đồng nghiệp đang áp dụng những kỹ năng xây dựng thượng thừa vào các dự án Megascience, từ máy dò hạt hạ nguyên tử khổng lồ, lò phản ứng hợp hạch "Mặt trời nhân tạo" đến các kính viễn vọng vô tuyến khổng lồ.
Tuy nhiên, xây dựng cho khoa học là một đẳng cấp hoàn toàn khác. Để giữ cho các chùm tia laser ổn định, độ chính xác yêu cầu gần như tuyệt đối. Sai số lắp đặt trên toàn bộ đường hầm dài 3 km chỉ được tính bằng milimet, đồng thời phải tính toán đến độ cong của Trái Đất và triệt tiêu hoàn toàn rung chấn từ các đoàn tàu đệm từ (maglev) gần đó.
Li Xinsheng chia sẻ rằng nếu xây hầm thông thường, họ có thể tiến hàng trăm đoạn mỗi ngày, nhưng tại SHINE, con số đó chỉ là tám trước những yêu cầu quá khắt khe về chất lượng.
Tờ SCMP cho hay các dữ liệu cho thấy sự xoay trục mạnh mẽ trong dòng vốn đầu tư của Trung Quốc. Trong giai đoạn 2015-2024, chi tiêu cho tài sản cố định khoa học (bao gồm phòng thí nghiệm, thiết bị và máy móc) đã tăng hơn gấp ba lần. Trong khi đó, đầu tư vào hạ tầng truyền thống chỉ tăng chưa đầy 80%.
Đặc biệt, chi tiêu cho nghiên cứu và phát triển (R&D) của Trung Quốc đã vọt từ 89,6 tỷ nhân dân tệ năm 2000 lên mức khổng lồ 3,6 nghìn tỷ nhân dân tệ (530 tỷ USD) vào năm 2024. Nếu tính theo sức mua tương đương, đây là tốc độ tăng trưởng nhanh nhất trong số các nền kinh tế lớn.
Sự thay đổi này không phải ngẫu nhiên. Sau cuộc khủng hoảng tài chính 2008, gói kích cầu 4.000 tỷ nhân dân tệ (khoảng 580 tỷ USD) đã tạo ra một làn sóng xây dựng toàn quốc. Nhưng đến năm 2016, chính quyền Trung Quốc nhận ra hạ tầng truyền thống đã bắt đầu rơi vào tình trạng dư thừa năng lượng.
Từ đó, dòng vốn được nắn dòng sang "hạ tầng mới" (new infrastructure): mạng lưới kỹ thuật số, trung tâm dữ liệu và đặc biệt là các cơ sở nghiên cứu khoa học trọng điểm.
Tại sao Trung Quốc lại chấp nhận đổ hàng tỷ USD vào những dự án mà phải mất hàng thập kỷ mới thấy kết quả? Câu trả lời nằm ở "hệ sinh thái đổi mới".
Thứ nhất, các cơ sở này là thỏi nam châm thu hút nhân tài toàn cầu và hình thành các cụm công nghiệp phụ trợ. Ví dụ, tại Thượng Hải, các nhà nghiên cứu đã sử dụng Nguồn bức xạ Synchrotron Thượng Hải (SSRF) để hỗ trợ hơn 40 công ty dược phẩm trong việc khám phá thuốc mới thông qua phân tích cấu trúc phân tử.
Kết quả là Zanubrutinib (một loại thuốc điều trị ung thư máu do Trung Quốc phát triển) đã đạt doanh số hàng năm vượt ngưỡng 1 tỷ USD sau khi được FDA Mỹ phê duyệt.
Thứ hai, nó tạo ra sự phát triển lan tỏa. Tại tỉnh Quý Châu nghèo khó, kính viễn vọng vô tuyến FAST khổng lồ đã thúc đẩy chính quyền địa phương đầu tư 5 tỷ nhân dân tệ vào khu phức hợp du lịch chủ đề thiên văn, biến vùng sâu vùng xa thành trung tâm giáo dục khoa học.
Mặc dù triển vọng rất lớn, nhưng sự bùng nổ này cũng mang đến những nỗi lo ngại. Hiện có hơn 90 cơ sở Megascience đã hoàn thành hoặc đang được lập kế hoạch trên khắp Trung Quốc. Việc các địa phương đua nhau xây dựng để thu hút dự án đang gây ra lo ngại về tình trạng "quá nhiệt".
Ông Liu Zhi, Giám đốc Trung tâm Khoa học Chuyển đổi (CTS), nhận định rằng đầu tư vào "Big Science" là một cuộc chơi rất dài hạn. Nếu định hướng không chính xác, hậu quả sẽ kéo dài. Ngoài ra, chi phí vận hành các trung tâm này rất đắt đỏ, thường chiếm từ 10% đến 20% chi phí xây dựng mỗi năm.
Hơn nữa, một cơ sở khoa học không giống như một nhà hát hay một quảng trường. Nó đòi hỏi một đội ngũ chuyên gia dày dạn kinh nghiệm gồm hàng trăm người, từ nhà khoa học, kỹ thuật viên đến quản lý công trình. Xây dựng xong phần vỏ chỉ là bước khởi đầu, tạo ra kết quả nghiên cứu đột phá mới là mục tiêu cuối cùng.
Như kỹ sư Pan Chao tại dự án SHINE đã ví von: "Hướng đi của quốc gia đang chuyển sang các dự án công nghệ cao hơn, và chúng tôi chỉ là một giọt nước trong con sóng đó".
*Nguồn: SCMP, BI
