Trong bối cảnh chiến sự liên quan đến Iran đẩy giá dầu và khí đốt leo thang, nhiều quốc gia đang đồng loạt triển khai các biện pháp tiết kiệm năng lượng trên diện rộng, đánh dấu nỗ lực điều chỉnh hành vi tiêu dùng lớn nhất kể từ thập niên 1970.
Người dân xếp hàng với bình gas LPG rỗng bên ngoài một đại lý tại Ahmedabad (Ấn Độ) do gián đoạn nguồn cung sau xung đột Mỹ - Israel với Iran, ngày 12/3/2026. (Ảnh: Reuters)
Các chính sách được áp dụng linh hoạt, từ khuyến khích tự nguyện, ưu đãi tiết giảm nhu cầu đến những hạn chế mang tính bắt buộc. Tuy nhiên, khi khủng hoảng kéo dài, mức độ can thiệp của chính phủ ngày càng rõ rệt và chặt chẽ hơn.
Nguyên nhân chính xuất phát từ việc eo biển Hormuz - tuyến vận chuyển khoảng 20% lượng dầu toàn cầu - bị gián đoạn, gây cú sốc nguồn cung chưa từng có, theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA). Giá năng lượng tăng vọt đang tạo áp lực lan rộng, không chỉ với các quốc gia phụ thuộc vào Trung Đông mà cả những nền kinh tế ít nhập khẩu từ khu vực này. Tác động dây chuyền từ nhiên liệu hàng không đến khí tự nhiên hóa lỏng khiến chi phí sản xuất và vận tải leo thang, ảnh hưởng đến cả các nước xuất khẩu năng lượng như Mỹ.
Châu Á đi đầu siết tiêu thụ
Tại châu Á, khu vực phụ thuộc lớn vào nguồn cung Trung Đông, các biện pháp được triển khai quyết liệt nhất.
Sri Lanka áp dụng tuần làm việc 4 ngày với khu vực công và trường học, đồng thời phân phối nhiên liệu theo hạn mức. Pakistan đóng cửa trường học trong hai tuần nhằm giảm tiêu thụ điện. Trong khi đó, Bangladesh cấm sử dụng điều hòa dưới 25°C và yêu cầu đóng cửa các trường đại học. Maldives và Nepal hạn chế khí hóa lỏng (LPG), đồng thời khuyến khích người dân chuyển sang bếp điện.
Các trường học tại Pakistan tạm thời đóng cửa để tiết kiệm năng lượng. (Ảnh: Akhtar Soomro/Reuters)
Tại Ấn Độ, việc siết nguồn cung LPG khiến các đơn vị dịch vụ tiệc phải cắt giảm quy mô hoặc chuyển sang nhiên liệu thay thế như than, củi. Nhu cầu tăng mạnh cũng khiến nhiều mẫu bếp điện từ rơi vào tình trạng khan hàng.
Ở Thái Lan, chiến dịch tiết kiệm năng lượng được triển khai cả trên truyền hình, các MC bỏ áo vest khi lên sóng để khuyến khích giảm sử dụng điều hòa. Công chức được yêu cầu làm việc từ xa, hạn chế dùng thang máy và mặc trang phục nhẹ.
Nhà hàng Brahmishree Nandi Grand tại Bengaluru (Ấn Độ) phải đóng cửa 3 ngày trong tuần trước do không thể đảm bảo nguồn cung LPG thương mại trong bối cảnh gián đoạn nhiên liệu. (Ảnh: Priyanshu Singh/Reuters)
Nguy cơ bất ổn xã hội gia tăng
Dù quy mô chưa đạt mức như cuộc khủng hoảng năng lượng thập niên 1970, làn sóng thắt chặt tiêu thụ hiện nay vẫn tiềm ẩn nhiều rủi ro chính trị - xã hội.
Tại Philippines, các nghiệp đoàn vận tải đã kêu gọi giảm thuế nhiên liệu và tăng giá vé, làm dấy lên làn sóng biểu tình. Trong quá khứ, giá năng lượng tăng cao từng châm ngòi cho các cuộc khủng hoảng lớn, từ phong trào “Áo vàng” ở Pháp đến bất ổn tại Sri Lanka năm 2022.
Ở giai đoạn đầu của chiến sự Mỹ - Israel và Iran, nhiều chính phủ ưu tiên kìm giá để giảm tác động đến người dân. Đức hạn chế tần suất tăng giá xăng, Pháp cảnh báo xử phạt hành vi “thổi giá”, trong khi Hungary, Ba Lan và Bồ Đào Nha áp dụng hoặc chuẩn bị các biện pháp kiểm soát giá.
Tuy nhiên, các chuyên gia cảnh báo việc duy trì nhu cầu thông qua trợ giá có thể khiến tình hình thêm trầm trọng.
“Các biện pháp phía cung đơn lẻ không thể bù đắp toàn bộ quy mô gián đoạn. Kiểm soát nhu cầu là công cụ cấp thiết và tức thời để giảm áp lực lên người tiêu dùng”, IEA cho biết hôm thứ Sáu.
Siết từ chính sách đến hành vi cá nhân
IEA khuyến nghị tăng làm việc từ xa, hạn chế di chuyển bằng đường hàng không, sử dụng phương tiện công cộng, giảm tốc độ trên cao tốc và thúc đẩy đi chung xe. Hiện giao thông chiếm tới 45% nhu cầu tiêu thụ dầu toàn cầu.
Tại châu Âu, Slovakia cho phép hạn chế bán dầu diesel và áp giá cao hơn với xe nước ngoài để ngăn tích trữ. Anh khuyến nghị các quán rượu tắt tủ lạnh vào ban đêm, song động thái này đã gây nhiều tranh cãi vì nguy cơ ảnh hưởng đến chất lượng dịch vụ.
Một tài xế đổ xăng tại trạm xăng Dalioil ở Dubnica nad Váhom (Slovakia), ngày 18/3/2026, trong bối cảnh Slovakia tăng giá dầu diesel đối với người nước ngoài. (Ảnh: REUTERS/Radovan Stoklasa)
Cú sốc dầu mỏ thúc đẩy chính phủ và người tiêu dùng hành động, nhưng cũng bị một số doanh nghiệp thiếu minh bạch lợi dụng để trục lợi. Kể từ khi chiến sự bùng phát, cơ quan chức năng từ Đức đến Indonesia ghi nhận làn sóng quảng cáo các thiết bị “tiết kiệm nhiên liệu”, từ thiết bị cắm USB, phụ gia xăng dầu đến cả nam châm được quảng bá có khả năng “căn chỉnh phân tử nhiên liệu” nhằm tăng hiệu suất đốt cháy - song phần lớn không có hiệu quả đo lường được.
Hiệp hội ô tô ADAC của Đức cảnh báo các thiết bị này chỉ “nhấp nháy như thể đang hoạt động, nhưng thực chất không mang lại tác dụng”.
