Câu trả lời, ngày càng rõ ràng, không còn nằm trong tay một liên minh, mà đang phân tán ra nhiều trung tâm quyền lực khác nhau.
Quyền lực của OPEC đang bị bào mòn
Trong suốt nhiều thập kỷ, OPEC vận hành như một “cartel dầu mỏ” - một liên minh độc quyền kiểm soát thị trường dầu mỏ, sử dụng hạn ngạch sản lượng để điều tiết cung và qua đó ảnh hưởng trực tiếp đến giá. Dưới vai trò dẫn dắt của Saudi Arabia, tổ chức này từng nhiều lần chứng minh khả năng “neo giá” thị trường theo ý muốn, đặc biệt trong các giai đoạn khủng hoảng hoặc dư cung.
Tuy nhiên, cấu trúc quyền lực đó đang dần suy yếu khi những điều kiện nền tảng thay đổi.
Sự trỗi dậy của dầu đá phiến tại Mỹ đã tạo ra một nguồn cung linh hoạt chưa từng có. Không giống các mỏ dầu truyền thống, sản lượng của Mỹ có thể tăng nhanh khi giá cao và giảm khi giá thấp, khiến mọi nỗ lực kiểm soát của OPEC dễ bị vô hiệu hóa. Song song với đó, những bất đồng nội bộ ngày càng rõ rệt, khi các quốc gia thành viên có mức chi phí sản xuất và nhu cầu ngân sách khác nhau, dẫn đến việc không phải ai cũng sẵn sàng hy sinh sản lượng vì mục tiêu chung. Việc UAE rời đi chính là biểu hiện rõ nhất của xu hướng “quốc gia hóa lợi ích” này.
Quan trọng hơn, thị trường dầu ngày nay không còn thuần túy là câu chuyện cung cầu vật lý. Dòng tiền từ các quỹ đầu tư, giao dịch hợp đồng tương lai và yếu tố tâm lý đã khiến giá dầu phản ứng nhanh và mạnh với thông tin, thậm chí trước khi các thay đổi về sản lượng thực sự diễn ra. Trong bối cảnh đó, OPEC vẫn có ảnh hưởng, nhưng đã mất đi vị thế độc tôn trong việc kiểm soát giá.
UAE rời OPEC và những kịch bản cho giá dầu
Chiến sự Iran đã khiến sản lượng của OPEC giảm 7,88 triệu thùng/ngày trong tháng 3, tạo ra mức sụt giảm nguồn cung lớn nhất của nhóm này trong nhiều thập kỷ. Sản lượng của OPEC giảm 27% xuống còn 20,79 triệu thùng/ngày trong tháng 3.
Cú sốc nguồn cung này vượt qua mức cắt giảm 6,28 triệu thùng/ngày vào tháng 5/2020 sau khi đại dịch COVID-19 làm suy giảm nhu cầu dầu toàn cầu. Nó cũng lớn hơn mức sụt giảm trong cuộc khủng hoảng dầu mỏ những năm 1970 và Chiến tranh Vùng Vịnh năm 1991.
Sự rút lui của UAE mở ra một giai đoạn bất định mới cho thị trường, nơi các kịch bản giá dầu trở nên đa chiều hơn. Nếu Abu Dhabi tận dụng sự tự do mới để gia tăng sản lượng, trong khi các quốc gia khác cũng nới lỏng kỷ luật, thị trường có thể rơi vào trạng thái dư cung, kéo giá đi xuống. Đây là kịch bản phản ánh sự đổ vỡ của cơ chế phối hợp mà OPEC từng duy trì.
Ngược lại, nếu các nước còn lại của OPEC phản ứng bằng cách siết chặt sản lượng nhằm bù đắp sự thiếu hụt kỷ luật, giá dầu có thể được nâng đỡ trong ngắn hạn. Tuy nhiên, khả năng này phụ thuộc vào mức độ đồng thuận - một yếu tố đang ngày càng khó đạt được khi lợi ích giữa các thành viên phân hóa.
Dù vậy, kịch bản có xác suất cao nhất lại không nằm ở hai cực tăng hay giảm, mà là sự biến động mạnh. Khi UAE hành động độc lập, OPEC phản ứng thiếu nhất quán và các nhà đầu tư liên tục điều chỉnh kỳ vọng, giá dầu nhiều khả năng sẽ dao động trong biên độ rộng hơn, phản ánh một thị trường thiếu trung tâm điều phối rõ ràng. Điều này đồng nghĩa với việc rủi ro sẽ trở thành đặc tính thường trực, thay vì là yếu tố ngoại lệ.
Các tàu dầu tại cảng container Khor Fakkan của UAE
Nguy cơ tái diễn “chiến tranh sản lượng” và bài học từ quá khứ
Lịch sử thị trường dầu từng chứng kiến một giai đoạn hỗn loạn vào năm 2014-2016, khi Saudi Arabia quyết định không cắt giảm sản lượng nhằm gây áp lực lên ngành dầu đá phiến Mỹ. Kết quả là giá dầu lao dốc từ mức trên 100 USD xuống dưới 30 USD/thùng, gây thiệt hại nặng nề cho nhiều nền kinh tế phụ thuộc vào xuất khẩu dầu.
So với thời điểm đó, bối cảnh hiện nay có những điểm tương đồng đáng chú ý: kỷ luật sản lượng suy yếu, cạnh tranh gia tăng và động cơ bảo vệ thị phần quay trở lại. Tuy nhiên, cũng tồn tại những khác biệt quan trọng. Ngành dầu đá phiến Mỹ hiện đã trưởng thành hơn, có khả năng điều chỉnh nhanh theo giá, trong khi thị trường tài chính toàn cầu phản ứng tức thì với mọi tín hiệu mới. Đồng thời, yếu tố địa chính trị, đặc biệt tại Trung Đông, đang phức tạp hơn nhiều so với một thập kỷ trước.
Vì vậy, nếu một “cuộc chiến sản lượng” mới xảy ra, nó có thể không kéo dài như giai đoạn 2014-2016, nhưng lại có cường độ biến động lớn hơn. Giá dầu có thể giảm sâu trong thời gian ngắn, rồi nhanh chóng phục hồi khi các bên điều chỉnh chiến lược, tạo ra những chu kỳ lên xuống khó lường.
Thị trường dầu trong kỷ nguyên không còn “người cầm lái”
Từ góc nhìn tổng thể, việc UAE rời OPEC phản ánh một xu hướng lớn hơn: sự chuyển dịch từ mô hình kiểm soát tập trung sang cấu trúc đa cực. Trong hệ thống mới này, giá dầu không còn được “ấn định” bởi một tổ chức duy nhất, mà hình thành từ sự tương tác liên tục giữa các yếu tố chính trị, kinh tế và tài chính.
OPEC vẫn là một nhân tố quan trọng, nhưng không còn đủ sức chi phối toàn bộ thị trường. Thay vào đó, vai trò của các nhà sản xuất ngoài khối, đặc biệt là Mỹ, cùng với dòng vốn đầu cơ và biến động địa chính trị, đang ngày càng lớn. Kết quả là một thị trường linh hoạt hơn nhưng cũng bất ổn hơn, nơi giá dầu không chỉ phản ánh thực trạng cung cầu, mà còn là biểu hiện của kỳ vọng, lo ngại và chiến lược cạnh tranh giữa các chủ thể.
Trong bối cảnh đó, câu hỏi “ai kiểm soát giá dầu” có lẽ không còn câu trả lời đơn giản. Thị trường đang bước vào một kỷ nguyên mới, nơi quyền lực không nằm trong tay một bên duy nhất, mà được phân chia và liên tục tái định hình theo từng biến động của thế giới.
