Những nỗ lực ngoại giao để giảm leo thang giữa Washington và Tehran đã đạt đến một giai đoạn mang tính quyết định, đặt Mỹ và Iran trước hai lựa chọn: hoặc là thỏa hiệp, giải quyết các vấn đề tồn đọng để đạt được thỏa thuận; hoặc là nối lại cuộc đối đầu quân sự nếu hai bên vẫn giữ vững các quan điểm cứng rắn của mình.
Mặc dù đàm phán vòng hai giữa Mỹ và Iran không diễn ra tại Islamabad, Pakistan vẫn không ngừng nỗ lực đóng vai trò trung gian hòa giải.
Ngày 22.5, Tư lệnh quân đội Asim Munir và Bộ trưởng Nội vụ Mohsin Naqvi của Pakistan đã đến Tehran để gặp gỡ một loạt các nhà lãnh đạo Iran, trong đó có Tổng thống Masoud Pezeshkian , Chủ tịch Quốc hội Mohammad-Bagher Ghalibaf và Ngoại trưởng Abbas Araghchi .
Tư lệnh quân đội Pakistan Asim Munir (trái) gặp Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian tại Tehran vào ngày 22.5.2026. Ảnh: Quân đội Iran
Trong chuyến thăm Tehran, phái đoàn Pakistan đã đạt được một Biên bản ghi nhớ với Iran được coi là thỏa thuận khung để đàm phán chấm dứt xung đột.
Tehran đã chấp nhận nội dung bản ghi nhớ do Pakistan soạn thảo và đang chờ phản hồi của phía Mỹ.
Nội dung chính của Biên bản ghi nhớ
Biên bản ghi nhớ (MoU) là một dự thảo thỏa thuận khung gồm 14 điểm được thỏa thuận với sự hòa giải của Pakistan nhằm chấm dứt xung đột vũ trang giữa Mỹ và Iran.
Bản ghi nhớ này đóng vai trò như một thỏa thuận khung cơ bản tạm thời cho khoảng thời gian từ 30 đến 60 ngày để ổn định tình hình trước khi bước vào đàm phán chi tiết các vấn đề cốt lõi. Nội dung chính của dự thảo Biên bản ghi nhớ gồm:
Ngừng bắn: Mỹ, Iran và các đồng minh của cả hai phía gồm Israel và Hezbollah ngừng các cuộc tấn công quân sự trên tất cả các mặt trận.
Eo biển Hormuz : Eo biển phải được mở cửa trở lại cho tàu bè đi qua; Iran không được thu phí và cam kết vô hiệu hóa các thủy lôi trên biển.
Nới lỏng các biện pháp trừng phạt : Mỹ dỡ bỏ lệnh phong tỏa các hải cảng Iran và giảm các biện pháp trừng phạt, cho phép Iran tự do bán dầu và các sản phẩm dầu trên thị trường thế giới; đồng thời giải tỏa một phần tài sản của Iran bị đóng băng ở nước ngoài trị giá khoảng 25 tỉ USD.
Bản ghi nhớ quy định về việc gia hạn thỏa thuận ngừng bắn thêm 60 ngày. Trong vòng 60 ngày, Iran sẽ rà phá thủy lôi và eo biển Hormuz sẽ được mở cửa cho tàu bè qua lại mà không phải trả phí. Đổi lại, Mỹ sẽ dỡ bỏ việc phong tỏa các hải cảng của Iran và một số biện pháp trừng phạt đối với việc xuất dầu của Iran.
Iran yêu cầu giải tỏa ngay lập tức tài sản của Iran bị đóng băng ở các ngân hàng Mỹ và dỡ bỏ các lệnh trừng phạt. Tuy nhiên, phía Mỹ khẳng định rằng điều này sẽ chỉ xảy ra sau những nhượng bộ đáng kể từ Tehran.
Bản ghi nhớ cũng ghi rõ Iran phải cam kết không bao giờ phát triển vũ khí hạt nhân, ngừng chương trình làm giàu uranium và giao nộp khối lượng uranium đã được làm giàu ở cấp độ 60%.
Mặt khác, thông qua các nhà trung gian hòa giải, Iran hứa sẽ chấp nhận nhượng bộ về các vấn đề này; quân đội Mỹ sẽ ở lại khu vực trong khoảng thời gian 60 ngày và sẽ chỉ rút lui nếu đạt được thỏa thuận cuối cùng.
Theo bản ghi nhớ, Iran phải cam kết không bao giờ phát triển vũ khí hạt nhân, ngừng chương trình làm giàu uranium và giao nộp khối lượng uranium đã được làm giàu ở cấp độ 60%. Ảnh: Reuters
Những nỗ lực ngoại giao ráo riết
Việc tiết lộ bản ghi nhớ được đưa ra sau các nỗ lực ngoại giao ráo riết của các bên nhằm giảm leo thang.
Cùng với sự cố gắng của Pakistan, vào ngày 23.5, Thủ tướng kiêm Ngoại trưởng Qatar Sheikh Mohammed bin Abdulrahman bin Jassim Al-Thani đã điện đàm với Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi , nêu rõ sự cần thiết về nỗ lực ngoại giao của tất cả các bên để góp phần đạt được giải pháp nhằm khôi phục lại một nền hòa bình bền vững và ổn định trong khu vực.
Thủ tướng Qatar nhấn mạnh rằng tự do hàng hải là một nguyên tắc không thể thỏa hiệp, và việc đóng cửa eo biển Hormuz hoặc sử dụng nó như một con bài gây áp lực chỉ làm trầm trọng thêm cuộc khủng hoảng và gây nguy hiểm cho lợi ích sống còn của các quốc gia trong khu vực.
Cùng ngày, Quốc vương Qatar Sheikh Tamim bin Hamad Al-Thani đã điện đàm với Tổng thống Mỹ Donald Trump để trao đổi về những diễn biến mới nhất trong khu vực và các biện pháp nhằm ổn định tình hình và giảm leo thang, tầm quan trọng của việc tiếp tục đối thoại để giải quyết các vấn đề hiện tại, duy trì an ninh hàng hải và an toàn của các hành lang chiến lược, đồng thời đảm bảo dòng chảy của chuỗi cung ứng và năng lượng toàn cầu, ủng hộ các nỗ lực ngoại giao do Pakistan dẫn đầu, nhằm tránh leo thang căng thẳng, duy trì hòa bình và an ninh ở khu vực.
Ngoại trưởng Iran Araghchi cũng đã thảo luận trong một cuộc điện đàm với người đồng cấp Oman Badr bin Hamad Al Busaidi về các sáng kiến nhằm ngăn chặn sự leo thang và chấm dứt xung đột trong khu vực. Hai bộ trưởng đã xem xét các diễn biến trong khu vực và các nỗ lực ngoại giao nhằm giảm đối đầu căng thẳng giữa Iran với Mỹ - Israel.
Tổng thống Mỹ Trump cũng đã tiến hành đối thoại với các nhà lãnh đạo của Bahrain, Ai Cập, Jordan, Qatar, UAE, Pakistan, Ả Rập Xê Út và Thổ Nhĩ Kỳ, để thảo luận về dự thảo bản ghi nhớ trong khuôn khổ thỏa thuận hòa bình với Iran. Ông Trump cho biết bản ghi nhớ này "phần lớn đã được thương thuyết xong", bao gồm việc gia hạn lệnh ngừng bắn và mở cửa lại eo biển Hormuz.
Phía Mỹ tỏ ra lạc quan về khả năng đạt được thoả thuận với Iran. Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio khẳng định có tiến triển trong quá trình đàm phán với Iran và các bên "sắp đạt được thoả thuận".
Trong khi đó, Iran tỏ ra thận trọng hơn. Hãng thông tấn Tasnim (Iran) t rích dẫn một nguồn tin thân cận với nhóm đàm phán cho biết, các điểm bất đồng phức tạp giữa Washington và Tehran vẫn chưa được giải quyết, các cuộc đàm phán vẫn đang diễn ra và đến nay vẫn chưa có kết quả cuối cùng.
Triển vọng đạt được một thỏa thuận hòa bình toàn diện và lâu dài vẫn đối mặt với nhiều rủi ro và rất mong manh do bất đồng sâu sắc về các vấn đề cốt lõi.
Tổng thống Mỹ Donald Trump cho biết bản ghi nhớ này "phần lớn đã được thương thuyết xong", bao gồm việc gia hạn lệnh ngừng bắn và mở cửa lại eo biển Hormuz. Ảnh: AFP
Các rào cản và thách thức lớn
Về vấn đề hạt nhân, Mỹ yêu cầu Teheran phải chuyển giao toàn bộ khối lượng uranium đã được làm giàu ở cấp độ 60% ( khoảng 440kg) ra khỏi Iran và cam kết từ bỏ tham vọng sở hữu vũ khí hạt nhân.
Trong khi đó, Iran khẳng định chương trình hạt nhân của họ là nhằm phục vụ mục đích hòa bình và từ chối việc chuyển giao kho dự trữ uranium, khiến vấn đề hạt nhân vẫn là một điểm nghẽn lớn.
Đáp lại, Iran đòi Mỹ chấm dứt hoàn toàn các mối đe dọa và chấm dứt bao vây cấm vận mà không vội vàng giải quyết vấn đề hạt nhân, trong khi phía Mỹ lại muốn giải quyết triệt để chương trình hạt nhân và cơ chế giám sát.
Bất kỳ sự nhượng bộ nào của Mỹ cũng vấp phải sự phản ứng mạnh mẽ từ các nghị sĩ có quan điểm cứng rắn trong Quốc hội Mỹ và các đồng minh trong khu vực, đặc biệt là Israel, những quốc gia lo ngại về thay đổi cán cân quyền lực tại Trung Đông.
Có thể nói, hiện nay Israel là rào cản chủ yếu cho việc đạt được thoả thuận giữa Mỹ và Iran. Vào ngày 23.5, trong cuộc đàm thoại với Tổng thống Mỹ Trump, Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu đã bày tỏ lo ngại về khả năng Mỹ sẽ ký biên bản ghi nhớ với Iran và nói rõ rằng Israel sẽ giữ quyền tự do hành động chống lại bất kỳ mối đe dọa nào, bao gồm cả ở Lebanon, bất kể thỏa thuận cuối cùng có được ký hay không.
Về phần mình, Tổng thống Trump đã xác nhận với Thủ tướng Netanyahu rằng ông sẽ không ký thỏa thuận cuối cùng với Iran trước khi Tehran chấp nhận hủy bỏ toàn bộ chương trình hạt nhân và loại bỏ uranium làm giàu ra khỏi lãnh thổ nước này như một điều kiện tiên quyết.
Theo báo cáo, quân đội Israel đặc biệt lo ngại rằng dự thảo thỏa thuận không bao gồm bất kỳ điều khoản nào bắt buộc Iran phải ngừng làm giàu uranium hoặc ngăn họ tiếp tục phát triển chương trình tên lửa đạn đạo - những vấn đề mà Tel Aviv coi là "lằn ranh đỏ" trong bất kỳ thỏa thuận nào với Tehran.
Mặc dù cả Washington và Tehran đều bày tỏ thiện chí tiến tới ký kết một thỏa thuận nhằm làm ổn định nền kinh tế toàn cầu, nhưng các bất đồng mang tính nguyên tắc về tham vọng hạt nhân của Iran và lệnh cấm vận của Mỹ khiến việc đạt được một thỏa thuận hòa bình chính thức đòi hỏi nhiều thời gian và các cuộc thương lượng phức tạp tiếp theo.
Việc đạt được một thỏa thuận giữa Mỹ và Iran được đánh giá là có thể xảy ra, nhưng cực kỳ mong manh. Tổng thống Mỹ Trump tuyên bố rằng cơ hội đạt được thỏa thuận với Iran hoặc tiếp tục chiến sự là ngang nhau 50/50.
Thực ra, các đòi hỏi của Mỹ về chương trình hạt nhân Iran đã được giải quyết trong Kế hoạch hành động toàn diện chung (JCPOA) ký giữa Iran với các nước P5+1 vào năm 2015, trong đó có Mỹ. Theo đó, Tehran đã đồng ý làm giàu uranium ở 3,67%, thấp hơn rất nhiều so với mức 90% là cấp độ cần thiết để chế tạo vũ khí hạt nhân, và chuyển toàn bộ khối lượng uranium đã được làm giàu cấp độ cao sang Nga.
Hơn nữa, Iran đã tham gia Hiệp ước Không phổ biến vũ khí hạt nhân (NPT) từ năm 1970, cam kết chương trình hạt nhân của mình chỉ phục vụ mục đích hòa bình.
Bởi vậy, vấn đề hiện nay là liệu các bên có đầy đủ thiện chí để ký kết thỏa thuận hay không.
Iran đã hợp tác tích cực với các nhà trung gian hòa giải, dẫn đầu là Pakistan, chấp nhận nội dung biên bản ghi nhớ do Pakistan soạn thảo và đang chờ trả lời của Tổng thống Trump. Quả bóng hiện nay đang nằm bên sân Mỹ.
