Ẩn sâu dưới lòng hồ Salton tại bang California là một trữ lượng kim loại khổng lồ cho pin sạc. Nó quan trọng đến mức Thống đốc Gavin Newsom gọi nơi đây là “Ả Rập Xê Út của lithium”.
Ước tính, lượng lithium trị giá khoảng 500 tỷ USD tại khu vực này có thể cung cấp năng lượng cho điện thoại thông minh, xe điện và cả lưới điện trong tương lai. Một “cơn sốt vàng trắng” được kỳ vọng sẽ mang lại việc làm, nguồn thu thuế và sự hồi sinh kinh tế cho một trong những khu vực nghèo nhất nước Mỹ.
Thế nhưng, không phải ai cũng chào đón ngành công nghiệp lithium.
Điểm nóng thảm hoạ
Hồ Salton vốn đã là một “điểm nóng thảm họa”. Diện tích hồ đang thu hẹp dần, và mỗi khi nước rút, những đám bụi chứa hóa chất từ thuốc trừ sâu lại lan rộng khắp hạt Imperial - nơi sinh sống của khoảng 182.000 người. Việc khai thác lithium đòi hỏi nguồn nước ngọt ổn định, khiến người dân lo ngại tài nguyên nước vốn đã khan hiếm sẽ bị cạn kiệt. Một số khác còn e ngại rằng hoạt động công nghiệp quanh hồ sẽ làm tình trạng ô nhiễm không khí trở nên trầm trọng hơn.
Các tổ chức môi trường đã khởi kiện nhằm làm chậm tiến trình khai thác lithium. Nhiều cư dân cho rằng thật bất công nếu cộng đồng của họ phải gánh chịu hệ lụy, trong khi lợi ích kinh tế và môi trường lại thuộc về những khu vực khác.
Không ít người dân tại đây mang tâm lý hoài nghi. Trước đó, các ngành năng lượng địa nhiệt và điện mặt trời cũng từng đổ về khu vực với nhiều lời hứa hẹn, nhưng chất lượng cuộc sống tại hạt Imperial vẫn không được cải thiện, theo ông Michael Luellen - thị trưởng thị trấn sa mạc Calipatria, nơi chỉ có khoảng 6.500 dân và nổi tiếng nhất với nhà tù bang.
Ông Luellen chỉ ra nhiều khu phố mà chính quyền không đủ ngân sách để xây vỉa hè. Một trạm xăng và tiệm bánh đã bị bỏ hoang hơn 10 năm. Những bãi đất trống đầy cỏ dại nằm xen giữa các tòa nhà xuống cấp.
“Cứ như một vùng đất ma vậy - điều kiện sống của người dân thực sự đáng kinh ngạc,” ông nói. “Đáng tiếc là những lời hứa trước đây đều không thành hiện thực. Nếu hỏi về lithium, 9/10 người sẽ chỉ lắc đầu: ‘Lại nữa à, chúng tôi không dám hy vọng đâu’”.
Vùng đất này, nằm ngay phía bắc biên giới Mexico, từng là một phần của sa mạc Colorado rộng lớn. Nhiệt độ mùa hè thường xuyên vượt 43°C. Đầu thế kỷ 20, một công ty phát triển đã đặt tên khu vực là “Imperial Valley” với kỳ vọng biến nơi đây thành trung tâm nông nghiệp trù phú.
Nhờ phù sa từ sông Colorado bồi đắp qua nhiều năm, đất đai tại đây rất màu mỡ. Với trung bình 300 ngày nắng mỗi năm, hệ thống kênh dẫn nước đã được xây dựng, biến Imperial Valley thành nơi cung cấp phần lớn rau củ mùa đông cho nước Mỹ. Tuy nhiên, theo thời gian, người dân địa phương dường như bị bỏ lại phía sau, với cơ sở hạ tầng xuống cấp và thiếu việc làm có thu nhập cao.
Jazmin Rodriguez, 24 tuổi, đã thức dậy từ trước bình minh suốt 6 năm qua để thu hoạch cà rốt, bông cải xanh và cải xoăn. Công việc vất vả nhưng cô không tìm được lựa chọn nào khác. Sau nhiều giờ ngoài đồng, đôi giày của cô thường sũng bùn và nước.
“Bạn sẽ bị ướt, có thể bị bệnh, nhưng vẫn phải làm,” Rodriguez nói. “Ở đây không có gì khác.”
Lithium Valley
Giờ đây, chính quyền hy vọng một “cuộc tái định danh” trong thế kỷ 21 sẽ mở ra cơ hội đổi đời cho khu vực, với cái tên mới: “Lithium Valley”.
Các nhà khoa học từ lâu đã biết đến sự tồn tại của lithium trong lớp nước mặn giàu khoáng chất dưới lòng hồ Salton, nhưng kim loại màu trắng bạc này chỉ thực sự trở nên có giá trị khi xe điện, laptop và năng lượng tái tạo bùng nổ – những lĩnh vực cần lithium cho hệ thống lưu trữ điện.
Hiện tại, Mỹ chỉ có một mỏ lithium đang hoạt động tại Nevada, và phần lớn nguồn cung vẫn phải nhập khẩu từ Nam Mỹ, Australia và Trung Quốc. Chính phủ liên bang coi sự phụ thuộc này là một vấn đề an ninh quốc gia.
Khu vực hồ Salton, cách thành phố San Diego khoảng hai giờ lái xe về phía Đông, được cho là sở hữu một trong những trữ lượng lithium lớn nhất thế giới - đủ để đáp ứng toàn bộ nhu cầu của nước Mỹ trong nhiều thập kỷ. Hiện có ba công ty đang triển khai kế hoạch khai thác tại đây, dù chưa đơn vị nào chính thức vận hành ở quy mô thương mại.
Nếu thành công, lithium có thể trở thành “động cơ việc làm” lớn nhất của Imperial Valley trong nhiều thập kỷ, theo một báo cáo của RAND Corporation. Báo cáo cho biết các dự án lithium có thể tạo ra khoảng 1.000 việc làm trong giai đoạn xây dựng và 700 việc làm lâu dài trong vận hành. Mỗi công việc ổn định còn có thể kéo theo hai vị trí khác trong các lĩnh vực bán lẻ, nhà ở và dịch vụ.
Đứng bên những cánh đồng nông nghiệp ở rìa thị trấn, thị trưởng Calipatria - ông Michael Luellen - chỉ tay về phía những ống khói xa xa, nơi các nhà máy địa nhiệt từng mang lại việc làm từ những năm 1980, nơi ông nội ông đã làm việc hàng chục năm. Nhưng những lời hứa về sự hồi sinh đô thị chưa bao giờ thành hiện thực. Có thời điểm, cửa hàng tạp hóa duy nhất của thị trấn phải đóng cửa, khiến người dân không thể tiếp cận thực phẩm tươi trong nhiều năm.
Ông hy vọng lithium sẽ không khiến họ thất vọng thêm lần nữa.
Chính quyền địa phương đang xây dựng kế hoạch quản lý ngành công nghiệp lithium mới nổi, nhưng trong đó cũng mở ra khả năng phát triển các dự án khác mà giới phê bình cho rằng không tạo ra nhiều việc làm, thậm chí còn gây hại cho môi trường, như bãi phế liệu ô tô, trung tâm tái chế hay trung tâm dữ liệu. Hiện tại, một cuộc tranh cãi đã nổ ra xung quanh đề xuất xây dựng một trung tâm dữ liệu gần một triệu foot vuông - một trong những dự án lớn nhất cả nước.
“Liệu ‘Lithium Valley’ có thực sự là một trung tâm năng lượng sạch, hay chỉ là ‘con ngựa thành Troy’ cho những tác động công nghiệp khác?”, ông James J. A. Blair, giáo sư tại California State Polytechnic University Pomona, đặt câu hỏi.
Công nghệ mới được sử dụng để khai thác lithium tại đây gọi là “chiết xuất trực tiếp” - trong đó nước muối giàu lithium được bơm từ các tầng ngầm sâu lên bề mặt để tách chiết kim loại. Phương pháp này được quảng bá là ít gây tổn hại hơn so với khai thác mỏ truyền thống. Tuy nhiên, nó vẫn chưa được kiểm chứng ở quy mô công nghiệp, và một số bằng chứng cho thấy có thể cần lượng nước ngọt gấp đôi so với phương pháp cũ.
Rủi ro
Việc khai thác quá mức nguồn nước có thể khiến tình trạng ô nhiễm tại hồ Salton thêm trầm trọng. Hồ vốn đã bị thu hẹp trong nhiều năm và chịu ảnh hưởng từ dòng chảy công nghiệp. Phần đáy hồ lộ ra hiện nay phát tán bụi chứa các chất độc như DDT và asen. Theo cơ quan đánh giá rủi ro sức khỏe môi trường California, các cộng đồng gần hồ, bao gồm Calipatria, nằm trong nhóm 1% có tỷ lệ hen suyễn cao nhất và nhóm 8% có nguy cơ bệnh tim mạch cao nhất trong bang.
“Tôi cảm thấy mọi thứ sẽ chỉ tệ hơn,” Roberto Talavera, 24 tuổi, chia sẻ. Anh cho biết không khí tại El Centro đôi khi nồng nặc mùi cá chết từ hồ.
Năm 2024, hai tổ chức phi lợi nhuận đã kiện chính quyền hạt Imperial, cho rằng việc đánh giá tác động môi trường đối với một dự án khai thác lithium của Controlled Thermal Resources chưa đầy đủ. Dù vụ kiện bị bác bỏ vào năm ngoái, các nguyên đơn vẫn tiếp tục kháng cáo.
“Chúng tôi không phản đối phát triển lithium. Chúng tôi chỉ muốn nó được thực hiện đúng cách,” ông Jared Naimark từ tổ chức Earthworks cho biết.
Trong khi đó, ông Rod Colwell, CEO của Controlled Thermal Resources, kỳ vọng có thể khai thác lithium thương mại vào năm 2028 và bác bỏ những lo ngại về việc sử dụng tài nguyên vượt mức. “Tòa án đã xác nhận mọi thứ đều tuân thủ pháp luật,” ông nói. “Thung lũng này cần một cú hích, và chúng ta cần tiến lên.”
Những người ủng hộ dự án cũng nhấn mạnh các cơ chế đảm bảo lợi ích cho địa phương. Năm 2022, bang California đã thông qua thuế đánh trên mỗi pound lithium khai thác, trong đó 80% nguồn thu sẽ quay trở lại các cộng đồng tại hạt Imperial, còn 20% được dùng cho các dự án phục hồi môi trường hồ Salton.
Ông Ryan Kelley, một quan chức hạt Imperial, cho biết ông thất vọng với những trì hoãn kéo dài. Theo ông, địa phương đang rất cần nguồn tài chính để sửa chữa cầu đường, hệ thống xử lý nước thải và các hạ tầng xuống cấp.
“Chúng tôi không đang sống trong ‘giấc mơ California’,” ông nói.
Theo: The NY Times
