Những ngày đầu Xuân, bước chân về làng gốm Bát Tràng, người ta có cảm giác như lạc vào một miền ký ức vừa quen vừa lạ. Vẫn là mùi đất ẩm quyện trong gió, vẫn là những lò nung đỏ lửa như trái tim của làng nghề không bao giờ ngủ. Nhưng trong cái không gian tưởng như bất biến ấy, một nhịp chuyển mình âm thầm đang diễn ra.
Không còn chỉ là những chồng bát đĩa xếp ngay ngắn, những bộ ấm chén bóng loáng gợi nhớ về căn nhà xưa, Bát Tràng hôm nay mở ra trước mắt người lữ khách bằng những hình hài gốm đầy phá cách. Có những tác phẩm vặn xoắn, chồng lớp, loang màu như thể vừa thoát ra từ một giấc mơ. Người ta đứng trước chúng, không hẳn để hiểu, mà để lắng lại, để cảm nhận một thứ ngôn ngữ không lời, đó là thứ ngôn ngữ được nặn từ đất, được viết bằng lửa, và được kể bằng chính cuộc đời của người nghệ nhân.
Để tạo ra những sản phẩm mới lạ là quá trình sáng tạo không ngừng nghỉ của các nghệ nhân.
Trong một góc xưởng nhỏ cạnh lò Bầu cổ, nghệ nhân Vũ Thành Như (43 tuổi) lặng lẽ xoay bàn gốm. Đôi tay anh thuần thục đến mức dường như đất cũng biết nghe lời. Hơn hai mươi năm gắn bó với nghề truyền thống của gia đình, anh hiểu rõ từng nhịp thở của lò, từng biến chuyển nhỏ của men.
Anh kể rằng ở Bát Tràng, cái gì liên quan đến gốm cũng có, từ đồ dân dụng đến mỹ nghệ, thờ cúng, bonsai hay những tác phẩm mang tính nghệ thuật cao. Nhưng giữa thời đại của máy móc và công nghệ, chính những sản phẩm do con người sáng tạo làm bằng tay, mang dấu ấn riêng, mới thực sự trở nên vô giá.
Để tạo ra một sản phẩm "lạ", theo anh Như, có hai con đường: hoặc theo yêu cầu khách hàng, hoặc tự mình sáng tạo trong những ngày không có đơn hàng. Và chính khoảng lặng ấy lại là nơi những ý tưởng mới được thai nghén. Trong các xưởng gốm Bát Tràng hiện nay, đội ngũ làm mẫu luôn hoạt động song song với sản xuất, bởi sáng tạo chưa bao giờ được phép dừng lại.
Nghệ nhân Vũ Thành Như đã có hơn hai mươi năm gắn bó với nghề.
Một phẩm chất đặc biệt của người Bát Tràng đó là họ không sợ thất bại. Để có một lớp men đẹp, một dáng gốm lạ, đôi khi phải đánh đổi bằng hàng chục mẻ lò hỏng. Phía sau mỗi sản phẩm là những đêm thức trắng, những đôi tay nứt nẻ vì đất, là cả một hành trình âm thầm mà không phải ai cũng nhìn thấy.
Anh Như chậm rãi kể, giọng nghẹn ngào: "Tốn tiền lắm, thử men là "đốt tiền" thật sự. Một tháng có khi hàng trăm triệu bay theo khói chỉ để đổi lấy một màu men chưa chắc đã thành công. Mà không phải cứ thử là ra đúng màu là thành công, còn phải xem đẹp hay không, đẹp xong rồi còn phải điều chỉnh làm sao cho công nhân dễ làm".
Rồi anh cười nhẹ, ánh mắt xa xăm: "Ngày nào thử men cũng như đi đánh xổ số ấy! Mỗi lần mở lò đều hồi hộp, chỉ đến khi hé ra nhìn xem sản phẩm có được không thì mới dám đi ăn sáng. Không thể nói trước điều gì cả. Dù kinh nghiệm lắm nhưng tâm lý vẫn vậy, lần nào mở lò cũng như lần đầu".
Đối với những nghệ nhân ở Bát Tràng, họ không chỉ bán gốm, mà bán cả giấc mơ của mình. Mỗi vết rạn trên bình, mỗi độ loang của men đều là dấu ấn cá nhân, là một phần cuộc đời của người thợ được gửi đất.
Với những nghệ nhân ở Bát Tràng mỗi lần đốt lò thử men đều là một lần đánh cược.
Tiếp nối ngọn lửa ấy, Nghệ nhân Ưu tú Vũ Như Quỳnh đã viết nên câu chuyện của riêng mình qua kỹ thuật đắp nổi 3D. Chị đến với nghề như một định mệnh "cha truyền con nối", nhưng lại chọn con đường chông gai nhất để đột phá.
Sau khi tiếp quản cơ sở của gia đình, thay vì chỉ dừng lại ở kỹ thuật "cha truyền con nối" chị đã nhiều lần thử nghiệm kỹ thuật mới, gặp bao khó khăn và thất bại. Có những đêm, chị thức trắng bên lò nung, lòng đau đáu khát khao tạo ra thứ gì đó thực sự đột phá, nhưng vẫn dựa trên nền tảng tinh hoa của cha ông.
Rồi cuối cùng, sau bao lần thất bại, kỹ thuật đắp nổi 3D trên sản phẩm gốm sứ đã thành công. Một con đường mới mở ra, đánh dấu tên tuổi của một nghệ nhân trẻ trong làng nghề trăm tuổi.
Những sản phẩm với hoa văn độc đáo của chị Quỳnh luôn thu hút nhiều sự chú ý của du khách.
Nhân viên tại cửa hàng của chị kể, những sản phẩm độc đáo ấy đã tạo ấn tượng mạnh với du khách trong và ngoài nước. Có những vị khách quốc tế, nhìn từ mẫu mã đến nước men, cứ ngỡ là hàng nhập từ Trung Quốc bởi vẻ tinh xảo đến khó tin. Chỉ đến khi được đến xưởng sản xuất, tận mắt chứng kiến những người thợ đang miệt mài làm việc, họ mới thực sự ngỡ ngàng và không còn chút hoài nghi.
Đối với những nghệ nhân ở Bát Tràng, làm gốm không chỉ cần kỹ thuật. Đó còn là sự am hiểu về văn hóa, hội họa, lịch sử, thậm chí cả phong thủy.
Những biểu tượng, hoa văn, màu men đều mang trong mình những tầng ý nghĩa sâu xa. Như tác phẩm Long Mã của nghệ nhân Vũ Thành Như, đó là sự kết hợp hình tượng linh thú, tri thức và vận khí. Mỗi chi tiết, mỗi lớp men trên tượng Long Mã đều là một câu chuyện được anh nâng niu, gửi gắm. Đó là giấc mơ về trí tuệ, về học hành, về sự thăng hoa và khát vọng vươn lên.
Tác phẩm Long Mã của nghệ nhân Vũ Thành Như.
Giống như chị Quỳnh, anh Như, những nghệ nhân trẻ khác ở Bát Tràng cũng đang âm thầm viết nên những câu chuyện riêng. Họ không ngừng sáng tạo ra những sản phẩm mới, độc bản, vừa để thu hút khách hàng, vừa để khẳng định giá trị.
Những sản phẩm ấy giúp họ tiếp cận những khách hàng thượng lưu, bán được giá cao, và quan trọng hơn cả, là quảng bá tay nghề, là chứng minh rằng người Việt có thể làm ra những tác phẩm không thua kém bất kỳ nơi đâu. Nhưng đi cùng với sự phát triển ấy là một nỗi lo âm ỉ.
Qua bàn tay của người nghệ nhân các sản phẩm gốm không chỉ đơn thuần là vật dụng mà còn là đồ trang trí ấn tượng.
Ở tuổi 76, nghệ nhân Phạm Ngọc Huy vẫn lặng lẽ giữ cho mình phong cách gốm truyền thống. Ông lo ngại khi nhiều sản phẩm hiện nay chạy theo sự "bóng bẩy", lai căng, đánh mất cái hồn cốt đã được chắt lọc qua hàng trăm năm.
Ông Huy giọng chậm và buồn: "Duy nhất ở Bát Tràng còn một mình tôi là làm theo phong cách cũ. Làm như thế này thì nghèo vì khách kén, nhưng đó là tinh hoa mà các cụ đã gửi gắm tâm tư vào". Với ông, sáng tạo là quyền của lớp trẻ nhưng không được phép bỏ quên nét đẹp văn hóa quê hương, bởi đó sẽ là một lỗi lớn với tiền nhân và hậu thế.
Giữa dòng chảy sôi động của sáng tạo và thị trường, câu chuyện của Bát Tràng hôm nay không chỉ là câu chuyện của những sản phẩm mới, mà còn là hành trình đi tìm điểm cân bằng giữa đổi mới và gìn giữ.
Bởi suy cho cùng, điều khiến người ta quay trở lại nơi này không chỉ là những món đồ gốm đẹp mắt, mà là cảm giác được chạm vào một phần ký ức, nơi đất, lửa và con người vẫn đang lặng lẽ kể tiếp câu chuyện của mình qua từng vòng xoay.
Quốc Tiệp
