Những ngày cuối tháng 3, trong tiết trời Xuân còn vương chút se lạnh, làng tranh Đông Hồ bỗng khoác lên mình một sắc thái khác. Không còn là sự trầm mặc vốn có của một làng nghề cổ, nơi đây giờ đây rộn ràng, háo hức nhưng cũng thật lắng đọng.
Dù phải đến tối 27/3, tỉnh Bắc Ninh mới chính thức tổ chức Lễ đón nhận Bằng của UNESCO ghi danh Nghề làm tranh dân gian Đông Hồ vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp, nhưng từ đầu tháng, niềm vui đã lan tỏa khắp từng ngõ xóm, từng nếp nhà.
Không khí ấy không chỉ hiện hữu trong ánh mắt rạng rỡ của du khách mà còn lấp lánh trong từng nét vẽ của những người nghệ nhân, những con người đã dành trọn đời mình để giữ lửa cho nghề cổ.
Nghề làm tranh dân gian Đông Hồ đã được UNESCO đưa vào danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp.
Niềm tự hào của những "người giữ lửa"
Ngồi miệt mài bên bàn làm việc trong căn nhà nhỏ, Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Oanh (66 tuổi) chậm rãi chia sẻ. Gần 60 năm gắn bó với tranh Đông Hồ, với bà, nghề không chỉ là kế sinh nhai mà còn là một phần máu thịt.
"Tôi chỉ là một người nghệ nhân yêu nghề thôi. Trước đây cũng chỉ vì đam mê mà bám trụ. Những ngày qua, kể từ khi nghề làm tranh dân gian Đông Hồ được công nhận là Di sản cần bảo vệ khẩn cấp của UNESCO, khách tham quan đến làng đông hơn rất nhiều. Dù họ mua hay không mua, chỉ cần họ đến, nhìn ngắm và quan tâm, tôi đã thấy mình được khích lệ lớn lao. Một nghề truyền thống của cha ông để lại, giờ được mọi người biết đến, tôi tự hào và vui mừng lắm", bà nói, ánh mắt ánh lên niềm vui giản dị.
Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Oanh có gần 60 năm gắn bó với tranh Đông Hồ.
Là một nghệ nhân nữ, bà đã hy sinh cả tuổi xuân cho những sắc màu dân tộc. Có những lúc tưởng chừng nghề chỉ còn trong ký ức, vậy mà giờ đây bỗng thấy công việc của mình được nhìn nhận, được trân trọng. Đó không chỉ là niềm tự hào cá nhân, mà còn là niềm tự hào chung của cả một làng nghề. "Không những người nghệ nhân, mà cả làng Đông Hồ cũng đang sống trong niềm vui chung", bà Oanh nói, giọng hào hứng như một đứa trẻ được nhận quà.
Niềm vui ấy cũng hiện rõ trên khuôn mặt của Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Đăng Chế: "Tuổi tôi 91 rồi, sống chẳng được bao nhiêu nữa. Nhưng đến bây giờ, tôi thấy không chỉ Nhà nước mà quốc tế cũng đã công nhận nghề làm tranh Đông Hồ. Tôi thấy vui lắm, một điều vinh dự lớn. Phải nói là từ khi nhận được tin đến nay, gia đình tôi cảm thấy rất vui".
Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Đăng Chế (phải) ở tuổi 91 vẫn miệt mài giới thiệu về nguyên liệu tạo nên màu cho tranh Đông Hồ.
Không chỉ các nghệ nhân lão thành, những người thợ gắn bó lâu năm như chị Vũ Thị Dung, 27 năm làm nghề là từng ấy năm chứng kiến sự thăng trầm của làng tranh. Nay, khi di sản được thế giới chú ý, chị càng thêm hy vọng: "Mỗi ngày có thêm nhiều khách đến làng nghề tham quan, mua ít, mua nhiều hay không mua cũng được, nhưng họ đến là tạo nguồn động viên cho những người làm nghề như chúng tôi, để biết rằng nghề truyền thống vẫn nhận được sự chú ý của du khách trong và ngoài nước".
Chị Vũ Thị Dung từng bỏ nghề vì thu nhập thấp để làm công việc khác rồi sau nhiều năm lại quay lại.
Không chỉ người trong làng, du khách cũng cảm nhận rõ sự đặc biệt của Đông Hồ trong những ngày này. Lần đầu đặt chân tới đây, chị Kiều Anh (sinh năm 1981, ở Hà Nội) chia sẻ cảm giác thân quen đến lạ: "Những hình ảnh về làng tranh vốn đã quen thuộc qua sách vở, nhưng khi đến tận nơi, tôi thấy mọi thứ gần gũi, bình yên, khiến tâm hồn nhẹ nhõm hơn".
Điểm nhấn trong chuyến đi của chị chính là trải nghiệm tự tay làm tranh tại nhà nghệ nhân Nguyễn Thị Oanh, nơi những tấm ván khắc và những lớp màu tự nhiên như kể lại câu chuyện hàng trăm năm của làng nghề.
"Được trực tiếp làm tranh là trải nghiệm rất thú vị. Mọi người ở đây cũng rất thân thiện, hướng dẫn tận tình", chị xúc động chia sẻ.
Chị Kiều Anh nở nụ cười hạnh phúc khi cầm trên tay bức tranh do mình tự in màu.
Niềm vui lẫn trăn trở
Giờ đây, việc sắp đón nhận Bằng của UNESCO không chỉ là niềm vui mà còn là động lực để các nghệ nhân tiếp tục truyền nghề. Nghệ nhân Nguyễn Đăng Chế phấn khởi khoe: "Gia đình tôi hiện có ba thế hệ làm nghề. Các con, các cháu tôi càng ngày càng thấy rõ giá trị của nghề truyền thống. Giờ được quốc tế công nhận, chúng càng phải gắn bó hơn, làm thế nào để khôi phục và giữ gìn lâu dài nghề làm tranh Đông Hồ".
“Đám cưới chuột” là một bức tranh dân gian Đông Hồ được nhiều người biết đến.
Tuy nhiên, đằng sau niềm vui vẫn còn đó những trăn trở không dễ gọi tên. Nghệ nhân Nguyễn Thị Oanh nhớ lại thời kỳ vàng son khi cả làng có tới 17 dòng họ cùng làm tranh. Giờ đây, chỉ còn lại ba gia đình thuộc dòng họ Nguyễn Hữu và Nguyễn Đăng duy trì nghề. Phần lớn người dân đã chuyển sang làm hàng mã hoặc nghề khác vì thu nhập từ làm tranh quá thấp, thị trường tiêu thụ không sôi động.
Theo nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Đăng Tâm, một bức tranh Đông Hồ ra đời là cả một quá trình công phu từ khắc ván gỗ, chế màu tự nhiên đến in từng lớp màu tỉ mỉ... Thế nhưng, giá bán trung bình chỉ vài chục hoặc vài trăm nghìn đồng khiến thu nhập của người làm nghề rất thấp, khó giữ chân thế hệ trẻ. Cùng với đó, nguồn nguyên liệu ngày càng khan hiếm là bài toán nan giải, đe dọa sự tồn tại của nghề.
Dù còn nhiều trăn trở các nghệ nhân làng nghề tranh dân gian Đông Hồ vẫn giữ vững niềm tin với nghề.
Dẫu vậy, trong khó khăn, những người nghệ nhân vẫn giữ vững niềm tin. Với nghệ nhận Nguyễn Đăng Chế, việc nghề được quốc tế ghi nhận chính là động lực để các thế hệ tiếp nối. "Mong muốn lớn nhất không phải cho bản thân, mà là làm sao để con cháu tiếp tục gắn bó, giữ nghề lâu dài", ông nói. Còn với nghệ nhân Nguyễn Thị Oanh, niềm tự hào đi kèm với trách nhiệm: "Tôi phải cố gắng làm tốt hơn nữa, truyền dạy cho con cháu để chúng yêu nghề, giữ nghề".
Ngày Đông Hồ đón bằng UNESCO không chỉ là dấu mốc đáng nhớ, mà còn là lời nhắc nhở về trách nhiệm gìn giữ. Bởi để những bức tranh dân gian không chỉ sống trong ký ức mà còn tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay và mai sau, cần lắm sự chung tay không chỉ của nghệ nhân mà của cả cộng đồng. Có như vậy, "linh hồn" Đông Hồ mới thực sự trường tồn cùng thời gian.
Video: Du khách thích thú tham gia trải nghiệm làm tranh Đông Hồ
Du khách thích thú tham gia trải nghiệm làm tranh Đông Hồ
Quốc Tiệp
