Sau Tết Nguyên đán những chậu quất cảnh vẫn còn sai trĩu quả, vàng óng và căng mọng, không ít gia đình vì tiếc của đã tận dụng số quả này để pha nước chấm, ngâm mật ong hoặc làm đồ uống giải khát.
Tuy nhiên, theo các chuyên gia trong lĩnh vực an toàn thực phẩm, thói quen tưởng chừng vô hại ấy lại tiềm ẩn nhiều rủi ro nếu người dùng không hiểu rõ mục đích và quy trình canh tác của loại cây này.
Dù đều là quất nhưng cây được trồng để phục vụ nhu cầu thực phẩm và cây dùng làm cảnh dịp Tết có sự khác biệt ngay từ khâu sản xuất. Với quất cảnh, yếu tố thẩm mỹ như tán đẹp, quả to, màu sắc đồng đều và khả năng giữ quả lâu mới là tiêu chí quan trọng nhất.
Điều này đồng nghĩa quy trình chăm sóc thường tập trung vào việc kiểm soát hình thức thay vì đảm bảo tiêu chuẩn an toàn để sử dụng làm thực phẩm.
Tận dụng quất sau Tết có thể tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn thực phẩm.
Trao đổi với Người Đưa Tin, PGS.TS Nguyễn Duy Thịnh – chuyên gia Công nghệ thực phẩm, nguyên giảng viên Viện Công nghệ Sinh học và Thực phẩm, Đại học Bách khoa Hà Nội cho biết: “Quất cảnh được sản xuất nhằm mục đích trưng bày, tạo hình đẹp, giữ màu lâu chứ không phải để đảm bảo tiêu chuẩn thực phẩm.
Trong quá trình chăm sóc, nhà vườn có thể sử dụng các loại thuốc kích thích sinh trưởng, thuốc bảo vệ thực vật hoặc chất giúp giữ quả bám lâu trên cây”.
Thực tế, để một cây quất có thể vừa có hoa vừa có quả xanh và quả chín cùng lúc điều được xem là biểu tượng sung túc trong ngày Tết nhà vườn phải áp dụng quy trình chăm sóc đặc biệt.
Các loại thuốc điều hòa sinh trưởng được sử dụng để điều chỉnh thời điểm ra hoa, đậu quả. Đồng thời phun thuốc trừ sâu với tần suất cao nhằm đảm bảo lá và quả không bị sâu bệnh, giữ được vẻ ngoài bắt mắt trong suốt thời gian trưng bày.
Đáng chú ý, nhiều cây quất cảnh còn được phun thuốc đến sát thời điểm vận chuyển ra thị trường. “Khác với cây ăn trái thương phẩm phải tuân thủ thời gian cách ly, tức ngưng phun thuốc trước thu hoạch để giảm dư lượng hóa chất quất cảnh không đặt mục tiêu thu hoạch làm thực phẩm nên không bắt buộc phải đảm bảo nguyên tắc này”, ông Thịnh phân tích.
PGS.TS Nguyễn Duy Thịnh – chuyên gia Công nghệ thực phẩm, nguyên giảng viên Viện Công nghệ Sinh học và Thực phẩm, Đại học Bách khoa Hà Nội.
Từ góc độ người trực tiếp sản xuất, ông Trần Dũng – chủ vườn tại làng nghề quất cảnh Văn Giang (Hưng Yên) cũng thẳng thắn chia sẻ: “Để cây có thế đẹp, quả to, bóng và bám cuống hàng tháng trời phục vụ trưng Tết, nhà vườn phải phun thuốc kích hoa, siêu đậu quả và chất giữ quả theo định kỳ, có khi mỗi tuần một lần. Mục đích là giữ hình thức cho cây chứ không phải để thu hoạch làm thực phẩm”.
Theo ông Dũng, quy trình chăm sóc quất cảnh hoàn toàn khác với quất trồng để ăn. “Quất thực phẩm phải dừng phun thuốc trước khi thu hoạch từ 15–20 ngày để đảm bảo an toàn. Nhưng với quất cảnh, việc phun thuốc có thể kéo dài đến sát ngày giao cho khách. Vì vậy, nếu dùng quả từ cây đã trưng Tết để ăn hay pha chế đồ uống thì rất khó kiểm soát được mức độ tồn dư hóa chất”, ông nói.
Từ thực tế sản xuất này, các chuyên gia cho rằng nguy cơ không chỉ nằm ở lớp vỏ bên ngoài mà còn có thể tồn tại sâu bên trong quả
PGS.TS Nguyễn Duy Thịnh lưu ý, các loại hóa chất sử dụng trong quá trình chăm sóc không chỉ bám trên bề mặt vỏ mà còn có thể thấm vào phần thịt quả. Những biện pháp như rửa nước, ngâm muối hay chà xát thông thường không thể đảm bảo loại bỏ hoàn toàn tồn dư.
“Việc xác định quả có an toàn hay không cần đến xét nghiệm chuyên sâu, điều mà người tiêu dùng không thể tự thực hiện tại nhà. Vì vậy, để đảm bảo sức khỏe không nên sử dụng quất đã trưng Tết làm thực phẩm”, ông khuyến cáo.
Nếu tồn dư thuốc bảo vệ thực vật vượt ngưỡng cho phép, người sử dụng có thể gặp các biểu hiện cấp tính như buồn nôn, đau bụng, rối loạn tiêu hóa.
Theo các chuyên gia, quất cảnh được trồng với mục đích trưng bày, không phải để làm thực phẩm.
Về lâu dài, việc tích lũy hóa chất trong cơ thể có thể ảnh hưởng đến gan, thận hoặc làm tăng nguy cơ mắc các bệnh mạn tính. Đặc biệt, trẻ nhỏ nhóm đối tượng nhạy cảm càng dễ bị ảnh hưởng nếu sử dụng nước quất cảnh pha uống hoặc ngâm mật ong trị ho.
Theo các chuyên gia, chỉ trong trường hợp cây quất được trồng tại nhà từ trước, với quy trình chăm sóc rõ ràng, không sử dụng thuốc bảo vệ thực vật hoặc chất kích thích độc hại, người trồng mới có thể cân nhắc sử dụng quả. Khi đó cây được xem như cây ăn trái do gia đình tự kiểm soát nguồn gốc và điều kiện canh tác.
Ngược lại, với phần lớn quất cảnh mua ngoài thị trường, người tiêu dùng không thể biết chính xác loại thuốc đã sử dụng hay thời điểm phun cuối cùng. Vì vậy, nguyên tắc an toàn nhất vẫn là “không ăn”.
Một số dấu hiệu cảm quan như vị nhạt, thiếu hương thơm tự nhiên, quả chín vàng nhưng để lâu không hỏng… có thể là biểu hiện của việc sử dụng chất bảo quản trong quá trình chăm sóc. Tuy nhiên, đây không phải căn cứ xác định mức độ an toàn.
Trong bối cảnh vấn đề an toàn thực phẩm luôn được đặt ra, đặc biệt sau dịp lễ Tết các chuyên gia khuyến nghị người dân nên lựa chọn trái cây có nguồn gốc rõ ràng, được sản xuất theo chuỗi an toàn và có thể truy xuất xuất xứ. Sự thận trọng trong lựa chọn thực phẩm không chỉ giúp tránh những rủi ro trước mắt mà còn góp phần bảo vệ sức khỏe lâu dài cho cả gia đình.
Kim Thoa
