Trong hơn hai thập kỷ qua, Việt Nam đã thành công trong việc thu hút dòng vốn FDI nhờ lợi thế nhân công và vị trí địa chính trị. Tuy nhiên, khi thế giới bước vào cuộc đua Chip bán dẫn, Trí tuệ nhân tạo (AI) và thiết bị bay thông minh (UAV), những lợi thế cũ không còn là "lá bài" quyết định. Để tiến sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu, Việt Nam buộc phải chuyển mình từ một nơi "lắp ráp" thành nơi sáng tạo, làm chủ công nghệ lõi.
Thực tế, chúng ta không thiếu nhân tài. Nguồn nhân lực trẻ trong nước và mạng lưới tri thức Việt kiều tại các cường quốc chính là "mỏ vàng" chất xám. Tuy nhiên, một trong những rào cản lớn nhất hiện nay chính là cơ chế quản lý R&D truyền thống: Nặng nề thủ tục, áp đặt KPI thành công tuyệt đối và thiếu cơ chế bảo vệ nhà khoa học trước rủi ro nghiên cứu.
Mới đây, tại phiên thảo luận do Trung tâm Đổi mới sáng tạo Quốc gia (NIC) tổ chức, các chuyên gia người Việt đang làm việc tại nước ngoài như TS. Nguyễn Xuân Mừng, TS. Phạm Đình Lâm, TS. Nguyễn Văn Lương và TS. Nguyễn Thành Tiến đều khẳng định: Thay đổi tư duy về rủi ro là bước đi tiên quyết cho những đột phá tầm vóc quốc gia.
"High Risk - High Reward" - Chấp nhận rủi ro để xoay chuyển vị thế quốc gia
Trong cuộc đua Deep Tech (công nghệ sâu) không có chỗ cho sự an toàn tuyệt đối. Khác với gia công có thể đo đếm hiệu quả ngay lập tức, nghiên cứu công nghệ cốt lõi luôn có "vùng tối" về kết quả và độ trễ về thời gian.
Phân tích sâu về bản chất của đầu tư khoa học đột phá, TS. Phạm Đình Lâm, Phó Chủ tịch mạng lưới VINK tại Hàn Quốc, thẳng thắn nhận định: "Khoa học bản chất là hoạt động khám phá và sáng tạo, không phải là một phép tính toán học luôn mang lại đáp số chính xác ngay từ đầu. Ta không thể kỳ vọng rằng đầu tư vào nghiên cứu khoa học sẽ mang lại kết quả cụ thể, tức thì như trong các giao dịch thương mại thông thường. Tại các cường quốc công nghệ như Hàn Quốc, họ sẵn sàng tài trợ hàng trăm dự án nghiên cứu với tư duy chấp nhận rủi ro cao. Điển hình là các bước tiến then chốt về chip nhớ của Samsung từ thập niên 1980 – đã đủ bù đắp toàn bộ ngân sách và đưa quốc gia vươn lên vị thế cường quốc bán dẫn toàn cầu."
TS. Phạm Đình Lâm. (Ảnh: NVCC)
Theo ông Lâm, thuật toán này cho phép lan truyền lỗi từ tầng đầu ra ngược về các tầng trước để tự động điều chỉnh trọng số, biến việc huấn luyện mạng nơ-ron đa tầng từ bất khả thi thành khả thi. "Tư duy này không đồng nghĩa với việc đầu tư dàn trải thiếu kiểm soát, mà là sự dũng cảm đặt cược vào những "ngách" công nghệ chiến lược có sức bật lớn. Tuy nhiên, rủi ro cao luôn cần đi kèm với một tầm nhìn dài hạn và sự kiên định về mặt chính sách", TS. Phạm Đình Lâm phát biểu tại phiên thảo luận.
TS. Nguyễn Xuân Mừng (Đại học Sejong) dẫn chứng từ câu chuyện "xương máu" của các tập đoàn hàng đầu thế giới: "Hãy nhìn cách Hyundai theo đuổi dự án phương tiện di chuyển hàng không đô thị (UAM) – một công nghệ cực kỳ phức tạp và rủi ro. Họ sẵn sàng đầu tư dự án kéo dài tới 9 năm với ngân sách khổng lồ chỉ để hiện thực hóa một sản phẩm. Điều này cho thấy, làm công nghệ chiến lược không thể tính bằng ngày một ngày hai. Việt Nam cần những dự án có tầm nhìn dài hơi và sự bảo trợ kiên trì từ Nhà nước để các nhà khoa học yên tâm dấn thân vào những ý tưởng không tưởng."
TS. Nguyễn Xuân Mừng. (Ảnh: NVCC)
Cơ chế Sandbox: "Lá chắn" pháp lý, không gian cho những đột phá
Nếu triết lý "High Risk - High Reward" là hệ tư duy mới thì Sandbox (khung khổ thử nghiệm đặc thù) chính là công cụ thực thi. Đây là "vùng xanh" pháp lý, nơi các quy định hành chính khắt khe được nới lỏng để thử nghiệm những công nghệ chưa có tiền lệ.
Tại phiên thảo luận, các chuyên gia đặc biệt nhấn mạnh, rào cản lớn nhất khiến các trí thức Việt kiều e dè khi đưa công nghệ về nước chính là sự phù hợp và nỗi lo về trách nhiệm hành chính khi nghiên cứu không đạt kết quả. TS. Phạm Đình Lâm chia sẻ: "Chúng ta cần những sandbox đủ rộng, cơ chế đặc thù để các nhà khoa học được quyền sai mà không bị truy cứu. Khi áp lực về việc bảo toàn vốn nhà nước cứng nhắc được dỡ bỏ, họ mới có thể hoàn toàn tập trung vào việc tìm kiếm lời giải và giải pháp cho những bài toán của Việt Nam."
Không chỉ dừng lại ở việc bảo vệ nhà khoa học, Sandbox còn là "trạm tăng tốc" cho lộ trình Lab-to-Market (từ phòng thí nghiệm tới thị trường). Trong những lĩnh vực có tốc độ thay đổi tính bằng tháng như UAV hay AI, việc chờ đợi phê duyệt theo quy trình truyền thống có thể khiến công nghệ trở nên lỗi thời ngay khi vừa rời bàn giấy.
TS. Nguyễn Xuân Mừng chia sẻ kinh nghiệm thực tế: "Tại các địa phương, cơ chế sandbox có thể linh hoạt điều chỉnh trần bay cho UAV hay cấp phép tạm thời cho các hệ thống AI ứng dụng. Việc tối ưu hóa quy trình thử nghiệm trong một không gian kiểm soát sẽ giúp doanh nghiệp rút ngắn tới 50% thời gian đưa sản phẩm ra thực địa, giúp công nghệ Việt bắt kịp 'thời điểm vàng' của thị trường."
Để cơ chế này vận hành hiệu quả, TS. Nguyễn Văn Lương nhấn mạnh mô hình liên kết "3 nhà" (Nhà nước - Nhà trường - Doanh nghiệp) phải đi vào thực chất. Theo ông, sinh viên công nghệ cần được tham gia thực chiến tại các phòng Lab từ năm 3-4 để nắm bắt thách thức thực tế, giúp doanh nghiệp nội địa đủ năng lực tiếp nhận chuyển giao công nghệ từ nước ngoài.
TS. Nguyễn Văn Lương. (Ảnh: NVCC)
Khát vọng tự chủ và vận hội mới của công nghệ Việt
Nhìn lại toàn cảnh, con đường để Việt Nam làm chủ các ngành công nghệ chiến lược đang trở nên rõ nét hơn bao giờ hết. Chúng ta không chỉ có "mỏ vàng" là nguồn nhân lực trẻ, thông minh, đầy nhiệt huyết, mà còn có sự sẵn lòng đồng hành của mạng lưới tri thức Việt Nam toàn cầu – những người đang mang theo cả công nghệ và kinh nghiệm quản trị hệ thống về nước.
Trong bức tranh này, NIC không chỉ là nhịp cầu kết nối mà còn đóng vai trò là "trạm tăng tốc" quy mô quốc gia. Sự điều phối của NIC giúp rút ngắn đáng kể độ trễ hành chính, đảm bảo sản phẩm 'Make in Viet Nam' ra đời đúng thời điểm vàng của thị trường. Đồng quan điểm về sự bứt phá, TS. Nguyễn Thành Tiến khẳng định, việc tận dụng cơ chế Sandbox để tiến sâu vào các lĩnh vực ngách như vật liệu mới và công nghệ màn hình sẽ là 'chìa khóa' giúp Việt Nam tạo ra lợi thế cạnh tranh khác biệt và bền vững.
TS. Nguyễn Thành Tiến. (Ảnh: NVCC)
Với sự hội tụ của ba yếu tố: Con người – Cơ chế – Hạ tầng, Việt Nam hoàn toàn có quyền tự tin về một tương lai không xa, nơi chúng ta không chỉ là người sử dụng công nghệ mà còn là người định hình dòng chảy công nghệ thế giới. Khát vọng tự chủ công nghệ lõi không còn là một mục tiêu xa vời, mà đang được hiện thực hóa qua từng dự án, từng con người và từng bước đi đầy bản lĩnh của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia.
