Giữa bối cảnh xung đột Mỹ-Iran đang làm chao đảo các thị trường năng lượng toàn cầu, các doanh nghiệp năng lượng sạch của Trung Quốc lẽ ra phải là bên hốt bạc. Quốc gia này hiện đang sản xuất tới hơn 80% lượng pin mặt trời trên toàn thế giới với sản lượng khổng lồ. Các nguồn năng lượng tái tạo lần đầu tiên đã tạo ra nhiều điện năng hơn than đá trên phạm vi toàn cầu vào năm ngoái.
Thế nhưng, ngành công nghiệp quang điện của Trung Quốc, dù đang bá chủ thế giới, lại đang lún sâu vào khủng hoảng. Ngay cả cú hích từ cuộc chiến vùng Vịnh cũng không đủ sức để giúp nó đứng vững.
Kim ngạch xuất khẩu thiết bị năng lượng mặt trời của Trung Quốc thực tế đã chứng kiến một đợt tăng vọt kể từ khi các cuộc ném bom bắt đầu. Nhưng niềm vui đó quá ngắn chẳng tày gang đối với các doanh nghiệp nội địa, khi họ phải đối mặt với ba bài toán nan giải: nguồn cầu nội địa suy giảm và làn sóng bảo hộ trỗi dậy.
Những trục trặc này cùng hội tụ vào một thời điểm vô cùng ảm đạm. Hầu hết các công ty đã phải hoạt động trong tình trạng thua lỗ kể từ năm 2024 do cuộc chiến giá cả tàn khốc; số vụ phá sản ngày một tăng cao. Sau giai đoạn tăng trưởng thần tốc, công xưởng sản xuất pin mặt trời của thế giới giờ đây phải đối mặt với một cuộc thanh lọc mang tính tất yếu.
Nhìn chung, ngành công nghiệp năng lượng mặt trời chưa bao giờ là một mảnh đất lành đối với các nhà đầu tư. Các tấm pin mặt trời về cơ bản có công nghệ tương tự nhau, và khi một nhà sản xuất đưa ra cải tiến, họ sẽ nhanh chóng bị các đối thủ sao chép. Do đó, các công ty thường cố gắng mở rộng quy mô sản xuất nhanh nhất có thể để chiếm lĩnh thị phần.
Điều này đồng nghĩa với việc sản lượng có thể chạy xa trước nhu cầu thị trường, khiến biên lợi nhuận sụp đổ hoàn toàn. Xu hướng này từng dẫn đến sự sụt giảm doanh thu nghiêm trọng vào năm 2018, trước khi phục hồi trở lại sau khi nhu cầu bắt kịp nguồn cung.
Nghịch lý thừa điện nhưng vẫn phải lãng phí
Tuy nhiên, cuộc suy thoái hiện tại mang một bản chất hoàn toàn khác. Thị trường tiêu thụ pin mặt trời lớn nhất từ trước đến nay vẫn nằm ngay trong lòng Trung Quốc, và tốc độ triển khai trong những năm gần đây nhanh đến mức vượt quá khả năng hấp thụ của mạng lưới điện. Trên khắp cả nước, các mái nhà, sườn đồi và sa mạc được phủ kín bởi những tấm silicon màu xám sẫm.
Để duy trì dòng điện ổn định, Trung Quốc trong quá khứ phải dựa vào nhiệt điện than - nguồn điện có thể bật tắt linh hoạt theo nhu cầu. Ngược lại, pin mặt trời chỉ hoạt động vào ban ngày, dẫn đến tình trạng thiếu điện vào ban đêm và thừa mứa vào sáng. Hệ quả là trong tháng 1 và tháng 2, khoảng 9% sản lượng điện mặt trời của Trung Quốc đã bị lãng phí (không thể hòa lưới), tăng mạnh so với mức 6% của cùng kỳ năm ngoái.
Thực trạng đó khiến việc tiếp tục đổ tiền lắp đặt thêm các tấm pin mới trở nên bất khả thi. Theo dự báo của một hiệp hội trong ngành, sản lượng lắp đặt mới trong năm nay có thể sụt giảm từ 24% đến 43% so với năm 2025. Công ty tư vấn BloombergNEF nhận định, sự sụt giảm này là đủ để khiến nhu cầu pin mặt trời toàn cầu trong năm 2026 lần đầu tiên quay đầu lao dốc sau hai thập kỷ tăng trưởng liên tục.
Để các lưới điện của Trung Quốc có thể chống chịu được, quốc gia này cần phải có khả năng lưu trữ lượng điện mặt trời dư thừa hoặc truyền tải nó đi quãng đường dài đến những nơi cần thiết. Điều đó đòi hỏi những khoản đầu tư khổng lồ vào hệ thống pin lưu trữ và đường dây tải điện, cũng như việc vạch ra các cơ chế thị trường linh hoạt để điều phối mọi thứ.
Nhiều giải pháp đang được triển khai, nhờ bệ đỡ từ việc giá pin lưu trữ đang trở nên rẻ hơn rất nhiều khi sản lượng tăng lên. Nhưng quá trình này cần có thời gian. Điều đó đồng nghĩa với việc ngay cả khi sản lượng lắp đặt bắt đầu tăng trở lại vào năm tới, tốc độ tăng trưởng có thể sẽ chậm hơn nhiều so với trước đây.
Trong khi đó, các công ty năng lượng mặt trời Trung Quốc đang phải vật lộn với ma trận thừa cung. Làn sóng đầu tư điên cuồng trong quá khứ đã đẩy năng lực sản xuất của họ vượt ngưỡng 1.000 gigawatt (GW) pin mặt trời mỗi năm. Bà Jenny Chase tại BloombergNEF nhận định, con số này vượt xa mức lắp đặt kỷ lục 600GW của toàn thế giới trong năm 2025 và nhiều khả năng vượt quá mức hấp thụ của thị trường toàn cầu trong tương lai.
Cắt trợ cấp và đòn trừng phạt địa chính trị
Trước tình trạng rệu rã vì thừa công suất, các nhà sản xuất đã phải lên tiếng. Năm ngoái, một số doanh nghiệp đã cố gắng phối hợp để áp hạn ngạch sản xuất và thiết lập mức giá sàn cho các tấm pin. Tuy nhiên, việc bắt tay hợp tác này tỏ ra vô cùng lỏng lẻo. Chỉ vài tuần sau khi thỏa thuận có hiệu lực, một công ty đã bị chỉ trích công khai vì tự ý xé rào phá giá.
Bản thân chính phủ Trung Quốc hiện cũng đang ráo riết cắt tỉa bớt những “mảng mỡ thừa” - một căn bệnh kinh niên cũng đang xuất hiện trong các ngành năng lượng sạch khác của đất nước. Chính quyền từng một thời hậu thuẫn hết lòng cho các nhà sản xuất pin mặt trời bằng mọi cách, từ việc tiếp cận quỹ đất giá rẻ cho đến các khoản vay không lãi suất, giờ đây đã chính thức rút lui.
Kể từ tháng 6 năm ngoái, các dự án điện mặt trời mới buộc phải bán điện theo giá thị trường thay vì được hưởng mức giá mua điện cố định như trước. Trong những tháng gần đây, một số chính quyền địa phương tại Trung Quốc thậm chí đã bắt đầu yêu cầu các công ty năng lượng mặt trời phải hoàn trả hàng triệu Nhân dân tệ tiền trợ cấp, chấp nhận để các doanh nghiệp này phá sản thay vì tiếp tục dùng tiền ngân sách cứu vớt các thực thể yếu kém.
Trên mặt trận quốc tế, các biến động địa chính trị đang kéo thêm mây đen. Những tấm pin mặt trời giá rẻ của Trung Quốc đang trở thành nạn nhân từ chính sự thành công của mình, làm kích hoạt các phản ứng bảo hộ thương mại gay gắt từ cả các quốc gia phương Tây lẫn các nước láng giềng, bao gồm cả Ấn Độ.
Kể từ năm 2022, Mỹ đã áp đặt các biện pháp hạn chế nhập khẩu nghiêm ngặt, đi kèm với các mức thuế quan đắt đỏ đối với những lô hàng được phép thông qua. Một số quốc gia cũng lo ngại rằng các thiết bị do Trung Quốc sản xuất trong cơ sở hạ tầng điện lưới có thể rình rập những rủi ro an ninh quốc gia. Vào tháng 5, Liên minh Châu Âu (EU) tuyên bố sẽ từng bước loại bỏ các nhà cung cấp bộ biến tần - một linh kiện cốt lõi của hệ thống điện mặt trời - của Trung Quốc ra khỏi các dự án do EU tài trợ. Để né tránh những cái đầu lạnh chính trị này, một số công ty Trung Quốc đang rục rịch tìm đường thuê ngoài hoặc dịch chuyển chuỗi sản xuất ra nước ngoài.
Sóng thanh lọc thị trường
Tất cả những yếu tố trên đã vẽ nên một triển vọng vô cùng u ám. Tính từ năm 2024 đến nay, đã có hơn 40 công ty năng lượng mặt trời Trung Quốc rơi vào cảnh phá sản, bị thâu tóm hoặc buộc phải hủy niêm yết khỏi các sàn giao dịch chứng khoán. Hãng thông tấn Reuters đưa tin, 1/3 lực lượng lao động tại 5 tập đoàn năng lượng mặt trời lớn nhất nước này đã bị sa thải thẳng tay.
Thế nhưng, bà Jessica Jin tại công ty nghiên cứu S&P Global nhận định, làn sóng sáp nhập và đào thải lớn nhất vẫn chưa thực sự bùng phát. Giá pin mặt trời dù đã nhích nhẹ trong những tháng gần đây nhưng vẫn thấp hơn chi phí sản xuất trung bình của doanh nghiệp. Giá cổ phiếu của các nhà sản xuất lớn nhất thị trường bao gồm LONGi Green Energy Technology, Tongwei, JinkoSolar và Trina Solar hiện đều đang ngụp lặn sâu dưới mức một nửa so với thời kỳ đỉnh cao cách đây vài năm.
Liệu có chiếc phao cứu sinh nào có thể mang những ngày hoàng kim rực rỡ trở lại với ngành điện mặt trời? Cục diện chắc chắn sẽ sáng sủa hơn nếu các quốc gia chấp nhận dỡ bỏ hàng rào thuế quan đối với hàng hóa Trung Quốc. Một lối thoát khác cho ngành công nghiệp này là việc thương mại hóa thành công các công nghệ mới giúp tăng vọt hiệu suất của các tấm pin.
Hiện tại, hầu hết các tấm pin chỉ chuyển hóa được từ 22% đến 24% ánh sáng thành điện năng. Câu hỏi cốt lõi đặt ra lúc này là: Liệu còn bao nhiêu ông lớn năng lượng mặt trời của Trung Quốc đủ sức sống sót qua “mùa đông” này để chứng kiến kỷ nguyên công nghệ mới đó?
Theo: The Economist
