Từ Urumqi, thủ phủ khu tự trị Tân Cương, đi xe khoảng 4 giờ về phía đông bắc là tới một mỏ lộ thiên khổng lồ. Ở đó, những đoàn xe tải điện không người lái chạy đều như đồng hồ, tự xác định tuyến đường, tự ra vào khu vực bốc xúc và lặng lẽ chở đất đá phủ đi đổ ở các bãi thải xa hàng cây số.
Đây là lát cắt của một cuộc biến đổi lớn hơn đang diễn ra trên sa mạc Gobi, nơi Trung Quốc đang dùng điện hóa, tự động hóa và công nghiệp hóa chất để hiện đại hóa ngành than.
Ở trung tâm của quá trình này là Khu phát triển kinh tế - công nghệ quốc gia Chuẩn Đông, nằm ở rìa đông nam bồn địa Junggar, thuộc châu tự trị Xương Cát của Tân Cương. Quy mô của khu vực này đặc biệt lớn với quy hoạch trải trên khoảng 15.500 km2, kéo dài 220 km theo trục đông - tây và bao trùm 3 huyện.
Đây là nơi tập trung năm khu khai thác, hợp thành cánh đồng than liền vùng lớn nhất Trung Quốc, với trữ lượng ước tính khoảng 390 tỷ tấn, tương đương khoảng 7% tổng trữ lượng than cả nước. SCMP dẫn các số liệu ngành cho biết con số này đủ để giải quyết cơn khát năng lượng của Trung Quốc trong khoảng 1 thế kỷ.
Theo OPEC Annual Statistical Bulletin 2025, tổng trữ lượng dầu đã được chứng minh của các quốc gia chủ chốt vùng Vịnh Ba Tư quy đổi theo chuẩn quốc tế vào khoảng 117 tỷ tấn, thấp hơn rất xa so với trữ lượng than ở Chuẩn Đông nếu tính theo khối lượng.
Thị trấn mới mọc lên giữa hoang mạc
Nếu nhìn từ mặt đất, chuyển động rõ nhất ở Chuẩn Đông là sự thay đổi trong cách khai thác than. Thay vì dựa vào xe diesel cỡ lớn với hàng trăm tài xế làm việc theo ca, nhiều mỏ lộ thiên đang chuyển sang mô hình “mỏ thông minh”, nơi đội xe điện tự hành trở thành xương sống vận hành.
Vào cuối tháng 4, tại một mỏ lớn ở phía bắc Tân Cương, có gần 300 xe tải điện không người lái đang hoạt động. Những chiếc xe này mỗi ngày quét bản đồ hiện trường để chọn lộ trình. Khi mức pin xuống dưới 30%, chúng tự chạy tới trạm đổi pin. Ở đó, các cánh tay robot thay một khối pin cỡ container chỉ trong khoảng 6 phút, đủ cho khoảng 3 giờ làm việc tiếp theo.
Một trong những nhà cung cấp chính cho đội xe này là Boonray Intelligent Technology ở Thượng Hải. Theo SCMP, riêng Boonray đã có 120 xe hoạt động tại mỏ. Kỹ sư phụ trách đội xe cho biết cả đoàn chỉ cần 4 người trong trung tâm điều khiển để giám sát vận hành.
Điều đáng nói là điện cho các đội xe này không phải lấy từ nơi khác chở tới, mà phần lớn đến từ chính nhà máy điện của mỏ. Đây là mắt xích thể hiện rõ logic của Chuẩn Đông: khai thác tại chỗ, phát điện tại chỗ, tiêu thụ tại chỗ.
Theo SCMP, hiện khoảng 70% thiết bị tại một số mỏ đã được điện hóa, và mục tiêu là lên 90% vào cuối năm.
Sự bùng nổ công nghiệp cũng đang làm thay đổi bộ mặt dân cư quanh mỏ. Wucaiwan, nay là nơi đặt ủy ban quản lý của khu phát triển, chỉ vài năm trước còn là một điểm bụi bặm với các lán trại sơ sài. Giờ đây, nó đã thành một đô thị mới rộng khoảng 1.800 km2, đang tăng tốc đô thị hóa nhờ các dự án năng lượng.
Một sân bay hàng không chung dự kiến mở cửa trong tháng 5, còn dọc các trục đường chính là hàng loạt nhà máy điện và tổ hợp than - hóa chất khổng lồ, trở thành biểu tượng cho vai trò hành chính và kinh tế ngày càng lớn của khu vực.
Theo Kevin Tu, Giám đốc điều hành Agora Energy China, nút thắt lâu nay của Tân Cương là vị trí quá xa các trung tâm tiêu thụ và hạ tầng đường sắt chưa đủ mạnh để đưa than nguyên liệu đi khắp nơi. Bởi vậy, lựa chọn hợp lý nhất với chính quyền địa phương là chế biến than ngay tại chỗ thành điện hoặc thành sản phẩm hóa chất.
Cách làm này giúp tránh cảnh vận chuyển những khối lượng than khổng lồ đi xa với chi phí lớn, đồng thời giữ lại phần giá trị gia tăng cao hơn ngay trong khu vực khai thác.
Từ bán than thô sang “ăn” cả chuỗi điện, nhôm, silicon và hóa chất
Sự thay đổi lớn nhất ở Chuẩn Đông không nằm ở chuyện đào được nhiều than hơn, mà ở chuyện không còn tập trung bán than thô. Theo bản đồ công nghiệp do ban quản lý địa phương công bố năm ngoái, toàn khu đã hình thành một chuỗi khá dày đặc từ khâu khai mỏ ở thượng nguồn tới nhiệt điện, hóa chất than và vật liệu mới ở hạ nguồn.
Riêng 17 dự án mỏ than đã được phê duyệt tại đây có tổng công suất hơn 400 triệu tấn mỗi năm. Nhưng thay vì đẩy lượng than ấy ra ngoài bằng đường sắt, chiến lược mới là chuyển hóa càng nhiều càng tốt ngay tại chỗ.
Một phần rất lớn than được đưa thẳng tới các nhà máy điện. Ở phía bắc Wucaiwan hiện có hơn một chục nhà máy nhiệt điện cỡ vừa và lớn của các tập đoàn hàng đầu như China Energy Group và State Power Investment Corporation. Từ đây, điện được tạo ra theo hai hướng: một phần truyền đi miền đông, phần còn lại cấp cho các ngành tiêu thụ điện cực lớn ngay trong vùng, nhất là luyện kim và vật liệu mới.
Mắt xích nổi bật nhất của hướng “đưa điện đi xa” là tuyến Changji - Guquan. Đây là đường dây truyền tải điện một chiều siêu cao áp ±1.100 kV, được Hitachi Energy và các nguồn chính thức của Trung Quốc mô tả là dự án đầu tiên trên thế giới ở cấp điện áp này. Dự án có công suất truyền tải 12.000 MW và chiều dài hơn 3.000 km, nối Tân Cương với tỉnh An Huy.
SASAC cho biết đến đầu năm 2025, đường dây này đã truyền hơn 300 tỷ kWh, đủ cho nhu cầu điện dân dụng hằng năm của khoảng 133 triệu hộ gia đình. Nó cũng được gọi bằng cái tên giàu tính biểu tượng: “đỉnh Everest của ngành điện”.
Tuy nhiên, không ít điện ở Chuẩn Đông không rời đi, mà ở lại “nuôi” các tổ hợp luyện kim và vật liệu mới. SCMP cho biết khu vực này là nơi sản xuất nhôm và polysilicon quy mô lớn, hai mặt hàng gắn với công nghiệp hiện đại, từ máy bay, ôtô, khung xây dựng và cáp điện tới pin mặt trời và điện tử.
Riêng 4 nhà sản xuất nhôm lớn trong khu có tổng công suất gần 3 triệu tấn mỗi năm, tương đương hơn 6,5% sản lượng quốc gia. Với người làm logistics địa phương, khác biệt giá trị là rất rõ: 1 tấn than bán thô chỉ hơn 400 nhân dân tệ, trong khi một tấn nhôm có thể lên tới khoảng 10.000 nhân dân tệ.
Bên cạnh điện và luyện kim, phần than không nhỏ ở Chuẩn Đông còn đi thẳng vào ngành hóa chất. Tại đây đã và đang mọc lên các dự án sản xuất urê, melamine, methanol từ than, than - olefin, formaldehyde và nhiều hóa chất cơ bản khác.
Xinjiang Yihua Chemical, doanh nghiệp phải xử lý bài toán kỹ thuật do than địa phương có hàm lượng kim loại kiềm cao, khiến thiết bị khí hóa bị ăn mòn mạnh. Công ty này đã phối hợp với Viện Nhiệt vật lý công trình thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc để tối ưu quy trình, giảm chất ô nhiễm trong khí tổng hợp và nước thải.
Bài toán nước vẫn lơ lửng
Mảnh ghép cuối cùng trong bàn cờ Chuẩn Đông là khí tự nhiên từ than. Năm 2025, các doanh nghiệp như National Energy và Tianchi Energy đã khởi công nhiều dự án than - khí với tổng công suất khoảng 6 tỷ m3/năm. Con số này tương đương tổng công suất của tất cả dự án cùng loại đang vận hành trên toàn Trung Quốc.
Để phục vụ tham vọng đó, tháng 9/2025, Trung Quốc khởi công tuyến đường ống trục than - khí Chuẩn Đông, được China Daily Hong Kong mô tả là tuyến ống xuất đi lớn nhất của căn cứ sản xuất than - khí nước này.
Toàn tuyến dài khoảng 780 km, chạy từ trạm Jiji Lake ở Xương Cát tới Hami, rồi nối vào hệ thống Tây khí Đông vận. Riêng giai đoạn 1 có áp lực thiết kế 12 MPa, đường kính 914 mm và công suất thiết kế 6 tỷ m3/năm.
Nếu hoàn thành đúng tiến độ, đây sẽ là một kênh quan trọng để đưa khí từ than của Tân Cương tới các trung tâm kinh tế phát triển hơn ở miền đông.
Theo SCMP
